TY  - JOUR
ID  - 5002562
TI  - تحلیل تطبیقی واکنش جریان‌های ملی‌گرا و اسلامی ایران به پان‌ترکیسم، از انقلاب مشروطه تا پایان پهلوی اول
JO  - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
JA  - 11
LA  - fa
SN  - 2008-4366
AU  - Mahmoudiraja, Seyyedzakarya
AD  -  استادیار علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز. ایران،
AU  - Kamranini, 
AD  - 
AU  - Momeni, Zahra
AD  - 
Y1  - 2026
PY  - 2026
VL  - 18
IS  - 1
SP  - 
EP  - 
KW  - پان‌ترکیسم
KW  - ملی‌گرایی
KW  - اسلام‌گرایی
KW  - هویت ملی
KW  - جامعه‌شناسی تاریخی
DO  - 10.22034/siyasi.2025.5002562
AB  - در دهه‌های اخیر، هم‌افزایی نو‌عثمانی‌گری و پان‌ترکیسم در ترکیه و جمهوری آذربایجان و بهره‌گیری از تهییج قومیتی در شمال‌غرب ایران، بار دیگر تهدیدهای هویتی و سرزمینی را فعال کرده است. این پژوهش با تکیه بر جامعه‌شناسی تاریخی و رویکرد تطبیقی، به بررسی نحوة مواجهة دو جریان اسلام‌گرایی و ملی‌گرایی با تحرکات پان‌ترکیستی از انقلاب مشروطه تا پایان پهلوی اول می‌پردازد. روش تحقیق، کیفی است و داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی و تحلیل تاریخی اجتماعی گردآوری شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که در بستر بی‌ثباتی سیاسی، تجربة از دست رفتن بخش‌هایی از قلمرو و ضرورت دولت متمرکز، هر دو جریان بر حفظ تمامیت ارضی و انسجام ملی اتفاق‌نظر داشتند؛ بااین‌حال، تفاوت‌های مهمی در رویکرد و ابزار به‌چشم می‌خورد. ملی‌گرایان بر حافظة ایرانشهر، تثبیت مرزهای جغرافیایی و روایت‌های تاریخ‌مدار تکیه داشتند؛ درحالی‌که اسلام‌گرایان انسجام مذهبی ـ فرهنگی، شبکه‌های همبستگی فراملی امت و بسیج دفاعی را محور قرار می‌دادند. جمع‌بندی پژوهش بیان می‌کند که تحرکات تجزیه‌طلبانه، به‌ویژه پان‌ترکیسم، موجب هم‌گرایی این دو جریان در دفاع هویتی و سرزمینی شد؛ اما اختلاف در مبانی مشروعیت‌بخش و شیوه‌های بسیج سبب شکل‌گیری الگوهای متفاوتی از مواجهه گشت و آثار آن در سیاست ایران معاصر همچنان قابل مشاهده است.
UR  - https://siyasi.nashriyat.ir/node/5002562
L1  - ER  -