مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت سیاسی 2008-4366 18 1 2026 09 06 واکاوی زمینه‌های سیاسی تکفیر شیعه در برخی ازآثار دیوبندیه 5002905 10.22034/siyasi.2026.5002905 FA انور بامری 3591-0000-0001-8888 عبدالواحد بامری استادیار مهدی فرمانیان دانشیار - دانشگاه ادیان و مذاهب، دفتر دانشکده مذاهب، آقای شریفی Journal Article 2025 10 21 این پژوهش به تحلیل زمینه‌های سیاسی تکفیر شیعه در آثار شماری از علمای دیوبندیه پرداخته است. مسئلۀ اصلی تحقیق آن است که چرا و چگونه مفهوم «تکفیر» در گفتمان دیوبندیه، از یک موضوع اعتقادی به ابزاری برای مواجهه سیاسی و هویتی با شیعه تبدیل شده است. هدف پژوهش، تبیین ریشه‌های تاریخی و سیاسی این رویکرد و نشان‌دادن نقش شرایط اجتماعی، قدرت‌یابی‌های مذهبی و تحولات سیاسی در شکل‌گیری نگرش‌های تکفیری در میان متفکران دیوبندی است. پژوهش با روش تحلیلی–انتقادی و با اتّکا بر منابع اصیل و دست‌اول دیوبندیه انجام گرفته است. یافته‌ها نشان داد که عواملی چون قدرت‌یافتن شیعه در عصر صفویه، نسبت‌دادن سقوط خلافت عباسی به خواجه نصیرالدین طوسی و ابن علقمی، نفوذ شیعیان در ساختار حکومت مغولان و نیز تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر موازنه مذهبی در شبه‌قاره، در تقویت نگاه تکفیری مؤثر بوده است. نتایج حاکی از آن است تکفیر شیعه در گفتمان دیوبندیه، بیش از آن‌که ریشه در اختلافات کلامی داشته باشد، برخاسته از رقابت‌های سیاسی و اجتماعی بوده و بازنگری در این گفتمان می‌تواند به تقویت وحدت و همگرایی اسلامی بینجامد.