تحليل تمدن اسلامي در رويكردهاي توصيفي و هنجاري

سال نهم، شماره اول، پياپي 17، بهار و تابستان 1396، 57ـ74
 
* مهدي طاهري / دانشجوي دکتري فلسفة سياسي اسلامي، مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني foad_mt@yahoo.com
محمدجواد نوروزي / دانشيار مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني Mohamadjavadnorozi@yahoo.com
دريافت: 10/08/1395 ـ پذيرش: 20/01/1396

چكيده

واژه «مدينه» در متون فلسفة سياسي اسلامي نشان مي‌دهد كه تنها به معناي نوعي زندگي شهري نيست بلکه پيوندي نزديک با «انديشه» ساکنان آن دارد. بر اساس انديشه ساکنان مدينه، مدن متعدد و به تبع آن، تمدن‌هاي متفاوت شکل مي‌گيرد. تمدن‌ها به رغم «تقارب»، در بسياري امور داراي «تفاوت» هستند. مطالعه در مباحث تمدني، دست‌کم با دو رويکرد امکان‌پذير است: نخست، رويکردي توصيفي است که محقق با نگاهي تاريخي، عيني و مصداقي به تبيين چيستي تمدن مي‌پردازد. دوم، رويکردي هنجاري و پيشيني که طي آن پژوهشگر به چگونگي تحقق تمدن و بايسته‌هاي آن همت مي‌گمارد. رويکرد دوم، به نظر با تمدن نوين اسلامي هماهنگتر است. رويكرد اول، تقليل تمدن به نمادها و گزارش از آن بوده و حال ‌آنکه اساس تمدن، تفکر است. مطالعات بينشيِ از سنخ فلسفة تاريخ و علم‌الاجتماع، مي‌تواند سنخيت بيشتري با تمدن در رويکرد دوم داشته باشد. اين نوع نگاه، بين تاريخ، فلسفه و حکمت قرابتي برگزار مي‌کند که تاريخ را از صرف نقل حوادث، به تحليل علل آن سوق داده و از توصيف‌ها به توصيه‌ها رهنمون مي‌سازد؛ نگاهي که به تاريخ، هويتي فلسفي بخشيده و به رويکرد هنجاري نزديک مي‌كند. رويکرد اول، «هويت‌ساز» و رويکرد دوم «آينده‌ساز» مي‌باشد.
کليدواژه‌ها: تفکر، تمدن، تمدن نوين اسلامي، رويکرد توصيفي، رويکرد هنجاري.