بررسي نقش منابع محيط منطقه اي و بين‌‌المللي در همگرايي جنبش امل و حزب‌الله

سال 5، شماره 1، بهار و تابستان 1392، صفحه 107 ـ 130

Ma'rifat-i Syasi Vol.5. No.1, Spring & Summer 2013

هادي معصومي زارع / دانش پژوه دکتراي علوم سياسي، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره) 

  mh.masomi@gmail.com

دريافت: 29/ 4/ 1392 ـ پذيرش: 26/ 6/ 1392                                                         

چكيده: جنبش امل و حزب‌الله لبنان از ميانه‌هاي دهه1980م تاكنون دو تجربه متفاوت از حيات مشترك را تجربه كرده‌اند: نخست، در دهه1980م خشونت‌بارترين شكل مناسبات را تجربه كردند. اما از اوايل دهه1990م به اين سو، طرفين به سوي همگرايي گام برداشته‌اند. در اين ميان، عوامل مختلفي همچون عوامل شناختي و محيطي در همگرايي دو طرف نقش داشته است. عوامل برآمده از محيط منطقه‌اي و بين‌المللي، از ‌جمله مهم‌ترين دلايل همگرايي ايشان به حساب مي‌آيد. مواردي چون تلاش‌هاي مشترك ايران و سوريه، حملات مكرر اسرائيل به لبنان، حوادث يازدهم سپتامبر و لشكركشي امريكا به منطقه و در نهايت، توطئه‌هاي پي در پي از سال 2004م تاكنون، عليه حكومت سوريه به‌عنوان متحد راهبردي طرفين، از اين دسته‌اند.

كليدواژگان: جنبش امل، حزب‌الله، همگرايي، روابط، سوريه، ايران.


مقدمه

مناسبات جنبش امل و حزب الله، به عنوان دو جريان اصلي در طايفه شيعه لبنان، از ميانه هاي دهه 1980م تاكنون، از فراز و نشيب هاي فراواني برخوردار بوده است. فرايند واگرايي روابط ايشان، كه از سال 1985م و با برخوردهاي نظامي پراكنده ميان طرفين همراه بود، در سال هاي پاياني اين دهه، به خشونت بارترين و خونين ترين شكل خود درآمده و افق تيره اي را فراروي شيعيان لبناني قرار داد. در نهايت، با ميانجي گري ايران و سوريه و با عقد توافق نامه هاي دمشق1 و2 در سال هاي 1989 و 1990م، طرفين در مناسبات فيمابين، به سمت همگرايي و سازگاري سوق يافتند.

از آن زمان تاكنون، امل و حزب الله در حوزه هاي مختلف سياسي و امنيتي، همواره كوشيده اند تا با گفت وگو و مشورت دوسويه و با پرهيز از رويكردهاي خشونت آميز، به حل و فصل مشكلات و چالش هاي فيمابين پرداخته و در خط مشي گذاري هاي كلان مرتبط با جامعه شيعه و مقاومت، به صورت يكدلانه اي عمل نمايند.

در اين ميان، طيفي از عوامل گوناگون در شكل دهي به اين رويكرد همگرايانه نقش داشته و تأثير گذارده اند: در حوزه بينشي و شناختي، بازدرك طرفين از يكديگر و محيط كنشگري خود، از جمله مهم ترين دلايل همگرايي ايشان در سال هاي پس از دهه 1980م محسوب مي شود.

از ديگر عوامل پراهميت همگرايي ميان اين دو حزب، بايد به عوامل محيطي، اعم از عوامل محيط داخلي و منطقه اي و يا بين المللي اشاره نمود. در واقع، اين عوامل در كنار عامل شناختي، فرايندي دودهه اي را پديد آورده اند كه سطح روابط اين دو را از شرايط نبرد خشونت بار نظامي، به اتحاد استراتژيك سياسي و امنيتي ارتقا بخشيده است.

مهم ترين اين عوامل در حوزه داخلي لبنان را مي توان موفقيت مقاومت در آزادسازي جنوب لبنان از اشغال اسرائيل، ترور رفيق حريري و تلاش هاي جريان هاي داخلي با همكاري قدرت هاي خارجي براي خلع سلاح مقاومت عنوان نمود. در حوزه منطقه اي و بين المللي نيز طيفي از عوامل تهديدزا و سازنده منجر به پديد آمدن فرايند همگرايي طرفين گرديده است. اين نوشتار، عهده دار بحث و بررسي مهم ترين عوامل تأثيرگذار محيط منطقه اي و بين المللي در شكل دهي به فرايند همگرايي جنبش امل و حزب الله از دهه1990م تاكنون (2014م) مي باشد.

تعريف واژگان

براي تبيين بهتر و فهم شفاف تر از بحث همگرايي سياسي و اجتماعي، مي بايد مراد از واژه اصلي، يعني همگرايي ، را كه به مقطع تاريخي عمده اي در روابط امل و حزب الله اشاره دارد، تبيين نمود. واقعيت اين است كه اين واژه، همانند ديگر قرين خود، يعني واگرايي در حوزه هاي مختلفي همچون فيزيك، رياضيات، پزشكي، روابط بين الملل و حتي هنر عكاسي كاربرد دارد. در نتيجه، براي پيشگيري از اشتراك لفظي و خلط معنايي به صورت پيشيني، اقدام به تبيين مراد از اين واژه در اين تحقيق مي شود.

همگرايي نيز همانند اصطلاح واگرايي ، از واژه هاي پربسامد روابط بين الملل است كه از سنت فكري ليبرال ها منتزع شده است. البته اين مفهوم در حقيقت به عنوان يك رويكرد و نيز يك دستورالعمل سياسي براي ايجاد اقتراب و همبستگي ميان واحدهاي مختلف سياسي در عرصه بين الملل، و به ويژه دولت ها، با كاستن از اقتدار شخصي خود و تفويض آن به نوعي از اقتدار جمعي و مركزي، و به منظور ايجاد نوعي از ثبات، آرامش و صلح در عرصه بين المللي و حل اختلافات و منازعات منطقه اي و بين المللي مورد استفاده قرار گرفته است (قوام، 1384، ص 42-49؛ مشيرزاده، 1388، ص 96). مسئله اي كه نمونه آشكار آن در همگرايي كشورهاي اروپايي، در قالب اتحاديه اي سياسي، اقتصادي و نظامي بروز و ظهور كرده است.

كتاب آكسفورد دو تعريفِ اقدام يا فرايندِ يكپارچگي و نيز ادغام افرادي كه سابقاً از يكديگر جدا بودند را براي اين واژه پيشنهاد كرده است (Oxford Dictionary/ Integration).

به هر حال، مراد از همگرايي در اين پژوهش، عبارت از: فرايندي است كه بازتاب دهنده گونه اي از رفتار ميان دو بازيگر سياسي است كه بيانگر وجود تفاهم و همبستگي، در طيفي از مسائل مهم، اعم از عادي سياسي تا راهبردها و خط مشي هاي كلان است. اين فرايند، مي تواند از صرفِ همسازي و همراهي زباني در موضوعات مشترك آغاز شده و به راهبردي ترين سطح مناسبات سياسي، اقتصادي و نظامي منتهي شود.

تلاش هاي مشترك ايران و سوريه براي عادي سازي روابط ميان دو طرف

شايد به جرأت بتوان ادعا كرد كه مهم ترين دليل و ابتدايي ترين عامل همگرايي جنبش امل و حزب الله در اوايل دهه ۱۹۹۰م تلاش هاي مشترك و رايزني هاي دوجانبه ايران و سوريه بود. اين دو كشور، كه هر يك متحد يكي از بازيگران شيعي لبناني بودند، نقش ويژه اي در هدايت گري مسائل كلان مرتبط با دو گروه داشته و از اين رو، نفوذ بالايي در نظام تصميم گيري هاي آن دو داشتند. پس از بروز درگيري هاي شديد ميان دو جريان در سال هاي ۱۹۸۸ تا ۱۹۸۹م، سوريه و ايران كوشيدند تا ميان دو جريان وفاق و همبستگي پديد آورده، منازعات ايشان را مديريت نمايند. مسئله اي كه به عقد توافق نامه دمشق1 در فوريه ۱۹۸۹م ميان طرفين انجاميد؛ توافق نامه اي كه در واقع دو طرف را به رويارويي با اسرائيل و عطف توجه ايشان به سوي دشمن مشترك دعوت مي كرد (Stephen & Atkins, 2004, p. 15).

با از سرگيري درگيري ها در نيمه ماه ژوئيه ۱۹۹۰م در منطقه اقليم التفاح، مجدداً با پيگيري دستگاه هاي سياست خارجي ايران و سوريه، كميته چهارجانبه اي با حضور دكتر علي اكبر ولايتي و فاروق الشرع، وزيران خارجه دو كشور و نبيه بري رئيس امل و شيخ صبحي طفيلي، دبيركل وقت حزب الله در دمشق تشكيل شده و قرارداد ۱۹ نوامبر ۱۹۹۰م موسوم به توافق نامه دمشق۲ به امضاي طرفين رسيد؛ قراردادي كه ضمن دعوت دو گروه به كنارگذاشتن اختلافات، راه را براي مبارزه حزب الله عليه ارتش اشغالگر اسرائيل هموار مي ساخت (حق شناس كمياب، 1388، ص 207).

از زمان عقد توافق نامه اخير تاكنون، تنش گسترده اي ميان طرفين مشاهده نشده است. برخي مشكلات جزيي و برخوردهاي احتمالي، به ويژه هواداران دو طرف در روستاهاي جنوب نيز از طريق مكانيسم طراحي شده توسط بري و نصرالله، توسط مسئولان محلي پايان يافته و برخي موارد مهم نيز در بيروت توسط رهبران عالي دوطرف مورد مناقشه قرار گرفته و حل شده اند (گفت وگو با ابوحمزه (شيخ وحيد)، 20 مرداد 1391).

اما درك چرايي توافق ميان سوريه و ايران براي پايان دادن به منازعات مسلحانه ميان طرفين، در واقع در چند نكته نهفته است كه در اينجا مورد بررسي تفصيلي قرار مي گيرند.

نخستين عامل همگرايي ايران و سوريه در اين خصوص، مخاطراتي است كه از جانب گروه هاي نزديك به عراق و فرانسه در لبنان، متوجه موجوديت مقاومت و حضور سوريه در لبنان مي شد. به گونه اي كه سوريه نگران آن بود كه در شرايطي كه هيچ كدام از طرفين قادر به شكست كامل طرف ديگر نيست، ادامه نزاع ها و درگيري ها تنها به سود جريان هاي مخالف حضور سوريه و مقاومت در لبنان تمام مي شود. از اين رو، اين كشور كوشيد تا با همراهي ايران براي هميشه به منازعات دو جريان پايان دهد.

رويكرد حافظ اسد در برقراري پيوند ميان طرفين تا آخرين روزهاي عمرش برقرار بود. براي نمونه، در سال ۱۹۹۶م، زماني كه حزب الله ارائه يك فهرست انتخاباتي پارلماني مستقل از امل را دنبال مي كرد و در نتيجه، وضعيت به درگيري هاي كلامي شديد ميان طرفين انجاميده بود (جمع من الباحثين، 1998م، ص 371-373)، حافظ اسد به شدت در برابر آن واكنش نشان داده و آن را موجب ضربه زدن به منافع سوريه و مقاومت ارزيابي نمود. در نتيجه، حزب الله را ميان ائتلاف با امل، يا دست كشيدن از مقاومت مخير گذاشت. همين مسئله منجر به ائتلاف دوباره امل و حزب الله شده و پيروزي دو طرف را در برابر جريان غرب گراي رفيق حريري به دنبال داشت؛ ائتلافي كه منجر به غضب شديد سفير امريكا در لبنان و جريان هاي همسو با غرب گرديد (ذبيان، 1996، ص 8).

دومين عامل در خوانش نظري جديد سوريه از حزب الله نهفته بود. واقعيت اين است كه علي رغم آنكه سوريه در دهه1980م، خود اجازه ورود بيش از هزار پاسدار ايراني به دره بقاع براي آموزش حزب الله را صادر نمود، اما در واقع، در آن زمان هدف واقعي سوريه، ايجاد نوعي توازن از دست رفته ميان اسرائيل و سوريه بوده است. در اين ميان، در دستگاه سياست خارجي سوريه، بينش انقلابي ضد اسرائيلي ايران بهترين پشتيبان سوريه در برابر رژيم اسرائيل تلقي مي شد (رانستروب، 1998م، ص 117).

ايجاد مشكلات براي پاسداران ايراني در سال ۱۹۸۳م، يعني يك سال پس از ورود ايشان به لبنان و در نهايت، تعطيلي پادگان اصلي سپاه در بقاع و تلاش براي مهار قدرت حزب الله در شرايط جديدي كه با عقب نشيني اسرائيل از بخش هاي مهمي از خاك لبنان و نيز سقوط توافق نامه ۱۷ مي ۱۹۸۳م ميان دولت ماروني بشير جميل و اسرائيل شكل گرفته بود، همگي بيانگر نگاه پراگماتيستي سوريه به مسئله مقاومت بود.

تصور سوريه در آن دوره نسبت به حزب الله اين بود كه حزب، ابزاري براي سياست خارجي ايران، به منظور نفوذ گسترده اين كشور در لبنان و با هدف تحديد نقش و نفوذ سوريه در لبنان است. از اين رو، سوريه در دوره هاي مختلف، متحد سنتي خود يعني امل را روياروي حزب الله قرار داده و خود نيز در چند مرحله به صورت خشونت باري با اين حزب، برخورد نظامي كرد. ماجراي حمله به پادگان فتح الله در سال ۱۹۸۷م كه به شهادت بيش از بيست و هفت عضو حزب الله انجاميد و نيز ورود ارتش اين كشور به ضاحيه بيروت، براي پيشگيري از قدرت گيري روزافزون حزب الله در ژوئن ۱۹۸۸م، در راستاي سياست سوريه مبني بر تضعيف مقاومت و كنترل آن ارزيابي مي شود (اسپوزيتو، 1382، ص 148).

با پايبندي مخلصانه حزب الله نسبت به اصول بيان شده در پيام سرگشاده خود، كه مبتني بر اولويت مقاومت در برابر اسرائيل بود، كه حتي در تقاضاي حزب در توافق نامه دمشق ۱ و ۲ تجلي يافته و حزب خود را بي نياز از مناصب حكومتي عنوان كرده و قدرت سياسي را به رقيب خود امل واگذار نمود. سوريه اندك اندك به صداقت حزب الله و حامي ايراني آن و نيز كارآمدي مقاومت در مبارزه مبتني بر شهادت طلبي ايمان آورده و نگراني هاي خود در خصوص ماهيت و اهداف حزب را بي مبنا يافت. همين مسئله در تغيير رويكرد سوريه نسبت به حزب الله و در نتيجه، زمينه سازي براي بهبود روابط امل با حزب الله بسيار مؤثر افتاد.

از سوي ديگر، تغيير رويه يك جانبه گرايانه برخي سياستمداران ايراني، كه در طي دهه هشتاد ميلادي، تنها به حزب الله توجه داشته و نسبت به امل بي تفاوتي زيادي از خود نشان مي دادند، نقش بسيار مهمي در تغيير ديدگاه امل نسبت به ايران و حزب الله ايفا نموده، موجبات همسويي و نزديكي ميان طرفين را فراهم آورد. در اين ميان، به باور جنبش امل برخوردهاي آمرانه، تحقيرآميز و يك جانبه گرايانه حاكي از بي توجهي مسئولان وقت وزارت امور خارجه و نيز سفارت ايران در لبنان و سوريه، جنبش امل را بسيار دلسرد نمود و در نتيجه، حزب اللهِ مورد حمايت ايران را در اين فرايند مقصر مي ديد. از اين رو، از ديد ايشان كليد رفع منازعات با حزب الله در دستان ايران بود و با تغيير رويه سياست خارجي ايران، از سال ۱۹۹۰م نسبت به امل، دوره طلايي روابط ميان امل و حزب الله آغاز گرديد (گفت وگو با ابوجعفر محمد نصرالله، 13 مرداد 1391؛ گفت وگو با طارق ابراهيم، 14 مرداد 1391).

در اين ميان، به تأييد بسياري از تحليل گران سياسي مرتبط با مسائل جنبش امل و حزب الله، نقش امام خامنه اي و سياست هاي راهگشاي ايشان در برقراري پيوند ميان امل و حزب الله، نقشي بسيار اساسي و كارآمد بوده و مي توان آن را تغييردهنده سياست دستگاه خارجي ايران در خصوص جنبش امل و ساير قدرت هاي لبناني برشمرد.

براي نمونه، نبيه بري پس از ارتحال بنيان گذار جمهوري اسلامي، به همراه هيأتي از رهبران امل وارد تهران شده و در تاريخ ۱۵ ژوئيه ۱۹۸۹م، ضمن اعلان بيعت خود با رهبري جديد ايران، از ايشان شنيدند كه ما شما را جزئي از خودمان مي دانيم و مانعي ميان خود و شما نمي شناسيم... شما در اينجا ميان برادران خود هستيد... گوشت شما گوشت ما و خون شما خون ماست... بر اين دو نكته محافظت نماييد: نخست وحدت ميان شيعيان و دوم رويارويي با صهيونيست ها... (أسبوعية أمل، عدد601، جمعة 28 تموز 1989م. ص 11).

به اعتقاد اعضاي هيأت اعزامي جنبش امل، اين بيانات بسيار مهم، نقشي اساسي در تغيير رويكرد مسئولان وزارت خارجه ايران در نحوة تعامل با اين جنبش و پايان بخشي به تلاش هايي براي انزواي امل و دورساختن آن از آغوش انقلاب اسلامي ايفا نمود (همان).

در همين سفر، به توصيه آيت الله خامنه اي، ديدارهاي متعددي ميان هيأت اعزامي امل و هيأت اعزامي حزب الله با يكديگر و نيز ديدارهاي طرفين با مسئولان وزارت امور خارجه صورت پذيرفت كه نقش بسزايي در تكميل فرايند همگرايي ميان ايشان ايفا نمود؛ به گونه اي كه ايشان شخصاً با دكتر ولايتي به طور مستمر در تماس تلفني بوده اند تا از نتايج مذاكرات و ديدارهاي طرفين كسب اطلاع كنند (همان، ص 16).

اين موارد، عموماً مربوط به ارتباط ايران و سوريه با تحولات داخلي لبنان و شيعيان مرتبط بود. اما در اين بين، برخي از عوامل ويژه منطقه اي نيز توجيه كننده و هدايت گر تلاش هاي شتابنده ايران و سوريه براي رفع اختلافات ميان جنبش امل و حزب الله بود.

واقعيت اين است كه با آغاز دهه ۱۹۹۰ م، برخي اتفاقات مهم در سطح منطقه اي و بين المللي به وقوع پيوست كه نشان از ورود جهان به مرحله اي جديد از تحولات است. مهم ترين اين رويدادها را مي توان به صورت ذيل فهرست نمود:

ـ برگزاري اجلاس طائف با حمايت عربستان، امريكا و عربستان سعودي، به منظور پايان دادن به جنگ هاي داخلي لبنان در ۲۲ اكتبر ۱۹۸۹م.

ـ تلاش هاي عراق براي ضربه زدن به جريان مقاومت مورد حمايت ايران و سوريه، با پشتيباني از ماروني ها و جريان هاي فلسطيني و چپ گرا (حق شناس كمياب، 1388، ص 219ـ220).

ـ تجاوز نظامي عراق به كويت و اشغال اين كشور در اوت ۱۹۹۰م.

ـ حمله نظامي امريكا به عراق و حضور ده ها هزار نظامي ارتش امريكا در منطقه، ژانويه ۱۹۹۱م.

ـ احياي مذاكرات اعراب و اسرائيل در كنفرانس مادريد در اكتبر ۱۹۹۱م، به منظور مذاكرات در خصوص روند سازش ميان اعراب و اسرائيل.

ـ فروپاشي شوروي به عنوان متحد سنتي سوريه، در دسامبر ۱۹۹۱م (اسداللهي، 2004م، ص 179).

مجموع اين تحولات، به طور مستقيم به خاورميانه مرتبط بوده و به گونه اي ويژه به امنيت كشورهاي سوريه و ايران و نيز موجوديت جريان مقاومت در منطقه بازمي گشت. در واقع، با رقم خوردن اين تحولات، كه از يك سو، به تشكيل نظام تك قطبي در سطح جهان و هژموني ايالات متحده امريكا بازمي گشت و از سوي ديگر، به روند سازش اعراب با اسرائيل مرتبط بود، به طور ويژه اي كفه موازنه قوا را به زيان جريان مقاومت سنگين مي نمود.

ازاين رو، حافظ اسد در بازگشت از سفر خود به شوروي در آخرين ماه هاي منتهي به فروپاشي، وقتي كه از پشتيباني و حمايت لجستيكي و نظامي اين كشور نااميد شد، در مصاحبه اي به صراحت استراتژي جديد خود را در خصوص رويارويي با اسرائيل، تكيه بر مقاومت اسلامي عنوان نموده و مي گويد: مي بايست موازنه ميان خود و دشمن صهيونيستي را از طريق مقاومت و روحيه شهادت طلبي و عمليات شهادت طلبانه برقرار سازيم . همچنين وي در همين خصوص در اجتماع حزب بعث در سال ۱۹۹۰م، مي گويد: هيچ راهي در برابر ما براي مواجهه با اسرائيل و اقدامات توسعه طلبانه آن، به جز تكيه بر نيروهاي اسلام گرا در لبنان نيست (الأخضر، 2008م، ص 94).

در نتيجه تغيير شرايط منطقه اي و بين المللي، سوريه و ايران به طور جدي و قاطعانه اي كوشيدند تا ديدگاه هاي خود را در خصوص مقاومت به يكديگر نزديك تر ساخته و از خلال آن، تلاش هاي خود را براي بهبود روابط و مناسبات ميان جنبش امل و حزب الله سرعت بخشند. در نتيجة اين رويكرد جديد، كه از اقتضائات و شرايط محيط داخلي لبنان و محيط منطقه اي و بين المللي سربرآورده بود، روابط دو گروه برجسته شيعي لبنان نيز به سمت سازندگي و همراهي در موضوعات مختلف پيش رفت؛ مسئله اي كه از سال ۱۹۹۰م تا حال حاضر (۲۰۱4م) استمرار يافته و روز به روز بر استحكام آن افزوده مي شود. به ويژه، با به قدرت رسيدن بشار اسد در سال ۲۰۰۰م در سوريه، كه شخصيتي جوان و باورمند به مقاومت بوده است، سطح مناسبات حزب الله، جنبش امل، ايران و سوريه به شكل بي سابقه اي تا همكاري هاي راهبردي دفاعي ارتقا يافته است. اسد جوان، همواره كوشيده است تا راه ها را براي سنگ اندازي برخي چهره هاي سازشكار سوري در مناسبات ايران و سوريه و مقاومت مسدود كرده، بر استحكام روابط خود با محور مقاومت بيفزايد. همان گونه كه وي در ديدار با سيدحسن نصرالله، دبير كل حزب الله لبنان، در فرداي ارتحال حافظ اسد، با بيان جملاتي محكم در خصوص حمايت از مقاومت، برخي ترديدها در خصوص سياست خود در خصوص مقاومت اسلامي لبنان را برطرف نمود. روابط تاريخي و مستحكم ميان حزب الله و سوريه با ارتحال حافظ اسد هرگز قطع نخواهد گرديد، بلكه منطبق با مشرب آن مرحوم، شديدتر و فعال تر از قبل خواهد شد (المركز العربي للمعلومات، 2006م، ج 8، ص 106).

حملات مكرر رژيم صهيونيستي به لبنان و درك ضرورت اهميت دادن به مقاومت، از سوي طرفين

رژيم صهيونيستي از بدو اشغال فلسطين و اعلان رسمي تشكيل دولت خود، همواره چشم طمع به خاك لبنان دوخته و تلاش مي نمود تا به بهانه هاي مختلف، اين كشور را تحت سلطه خود درآورد. در اين ميان، از ميانه سال هاي ۱۹۴۸م تا سال ۲۰۰۶م به طور پيوسته لبنان شاهد حملات مكرر ارتش اسرائيل به قلمرو سرزميني خود بوده است. براي نمونه، جداي از بمباران هاي مكرر جنوب لبنان توسط ارتش اسرائيل طي سال هاي ۱۹۴۸ تا ۱۹۷۸ م، در همين سال اخير، ارتش اسرائيل به طور رسمي وارد جنوب لبنان شده و تا نزديك شهر صور پيشروي نمود. چهار سال بعد نيز ارتش اين كشور در ژوئن ۱۹۸۲م عملياتي گسترده، مرزهاي لبنان را درنورديده و به فاصله كمتر از چند روز، خود را به بيروت رسانيده تا اين شهر نخستين پايتخت عربي باشد كه توسط اين رژيم سقوط مي كند.

فرايند اشغال شهرهاي صيدا و صور تا سال ۱۹۸۵م، به طول انجاميده و پس از آن، با عقب نشيني اسرائيل از اين شهرها، بخش جنوبي لبنان شامل مرجعيون، جزين، بنت جبيل، نبطيه و... همچنان در اشغال اسرائيل باقي ماند. در اين ميان، مقاومت اسلامي كوشيد تا با مبارزات چريكي و نامتقارن، ارتش به ظاهر شكست ناپذير اسرائيل را از جنوب لبنان بيرون راند. در اين بين، خطري كه هميشه در كمين مقاومت اسلامي و جريان مقاومت بود، حملات گسترده اسرائيل به لبنان بود كه با هدف واداشتن ساير گروه ها و طوائف لبناني و نيز توده مردم شيعه، به دست كشيدن از مقاومت و فشار بر حزب الله، به منظور پايان بخشيدن به مبارزات سرسختانه آن صورت مي گرفت.

براي نمونه، ميان سال هاي ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۰م، كه اسرائيل به طور يك جانبه و بي قيد و شرط از جنوب لبنان خارج شد، دو حمله گسترده و سراسري از سوي اين رژيم عليه لبنان صورت گرفت: اولين آن، تحت عنوان عمليات تسويه حساب ، در ۲۵ ژوئيه ۱۹۹۳م و دومين آن، با نام عمليات خوشه هاي خشم در سال ۱۹۹۶م، صورت پذيرفت.

در جنگ اول، هدف اسرائيل بمباران مناطق مسكوني و روستاها و خانه هاي شيعيان متمركز بود تا حزب الله را مورد تنفر شيعيان جنوب و بقاع قرار دهد. هرچند در محاسبات خود نتوانست اين هدف را محقق سازد. جنگ دوم نيز در سال ۱۹۹۶م، با تمركز بر تلاش براي بمباران تمامي زيرساخت هاي لبنان در مدت بيش از دو هفته، با هدف تضعيف مناسبات ميان حزب الله و ساير طوائف و مذاهب لبناني آغاز شد.

جنگ اخير، اين مسئله را براي جنبش امل روشن ساخت كه هدف اسرائيل، تنها حزب الله نبوده و كل شيعيان مورد هجمه قرار گرفته و در نتيجه، برنده و بازنده اين نبرد، در واقع موجوديت جريان مقاومت، و نه صرفاً حزب الله است. ازاين رو، در جبهه سياسي جنبش امل به طور گسترده وارد مذاكرات با جريان هاي مختلف شد و تلاش نمود تا از دستاوردها و موفقيت هاي نظامي حزب الله در عرصه نظامي بهرة لازم را ببرد. ازاين رو، كوشيد تا تلاش هاي اسرائيل براي ايجاد تفرقه ميان طوائف مختلف و واردسازي فشار از سوي ارتش و دولت لبنان عليه مقاومت را خنثي نمايد (گفت وگو با استاد يونس عوده،11 مرداد 1391).

در اين ميان، پس از آزادسازي جنوب در سال ۲۰۰۰ م، همچنان مخاطرات نظامي و امنيتي اسرائيل، طرفين را به سوي همكاري هاي بيشتر و دوسويه، با هدف مقابله با حملات احتمالي اسرائيل وادار مي كرد. اوج همكاري هاي دو گروه را مي توان در قالب جنگ سي و سه روزه سال ۲۰۰۶م موسوم به جنگ تموز مشاهده نمود. اين جنگ همه جانبه، زماني روي داد كه دولت لبنان در اختيار جريان غرب گراي ۱۴ مارس، به نخست وزيري فؤاد سينيوره بود و بلافاصله پس از درگيري ۱۲ ژوئيه در رويكردي غيرحرفه اي، ضمن اعلان عدم اطلاع قبلي دولت لبنان از اقدام حزب الله، مسئوليت عمليات و تبعات آن را بر عهده مقاومت، و نه دولت لبنان گذاشت (حسين، 2006، ص 175).

اين مسئله موجب شد تا وزيران منسوب به جنبش امل و حزب الله، در اقدامي هماهنگ به اين سخنان، به ويژه آن بخش از بيانات سينيوره كه حكومت از اين اقدام مطلع نبوده و در نتيجه، در اين خصوص مسئول نبوده و مسئوليتي را نيز نمي پذيرد ، به شدت واكنش نشان داده و اعتراض نمايند (مجلة صدي البلد، عدد894، 13/7/2006. ص 6).

در اين ميان، حمله هاي لفظي و كلامي جريان هاي غرب گراي لبناني و برخي سران عربي و اطلاق اوصافي چون ماجراجويي حساب نشده، خودسري، اقدامات غيرمسئولانه، غيرمتناسب و غيرقابل پيش بيني، رويارويي هاي حساب نشده و... جنگ تبليغاتي گسترده اي را عليه مقاومتي كه هنوز از جنگ نظامي فارغ نشده بود، شكل داده بود (موقع بي بي سي العربية، 15 يوليو 2006).

دبير كل حزب الله، با توجه به اشتغال همه جانبه مقاومت به حوزه ميداني و نيز روابط بسيار راهبردي و نزديكي ميان وي و رئيس جنبش امل، كه از سال ۲۰۰۵م پديد آمده بود، تمامي عرصه سياسي مرتبط با نبرد را به نبيه بري واگذار نموده و وي را نماينده تام الاختيار شيعيان و مقاومت در خصوص مذاكرات آتش بس معرفي نمود و حرف او را حرف مقاومت ناميد (گفت وگو با دكتر علي فياض، 18 مرداد 1391). به بيان ديگر، طرفين با تقسيم نقش در اين جنگ تلاش كردند تا حتي الامكان از مخاطرات شديد پيش روي تاحد ممكن بكاهند. در نتيجه، حزب الله اداره نظامي جنگ را بر عهده گرفته و جنبش امل، اداره سياسي جنگ را متحمل گرديد (گفت وگو با حاج محمود قماطي، 15 مرداد 1391). از سوي ديگر، نبيه بري با اتخاذ رويكردي مشورت محورانه، تمامي دستاوردهاي عرصه ديپلماتيك و جزئيات گفت وگوها با مقامات لبناني و خارجي را به طور روزانه در اختيار نصرالله قرار مي داد. در كشاكش درگيري ها، نبيه بري با توجه به مهارت خاصش در چانه زني هاي سياسي، از هر پيروزي ميداني مقاومت، در چانه زني هاي ديپلماتيك بهره برداري مي كرد (گفت وگو با دكتر محمد خواجه، 14 مرداد 1391).

براي نمونه، وي در تاريخ ۱۶ ژوئيه و در اوج حمله هاي تبليغاتي و كلامي عليه حزب الله در خصوص چرايي اقدام مقاومت به عمليات عليه اسرائيل، در يك نشست مطبوعاتي حاضر شده و به طور جانانه اي از مقاومت اسلامي و عمليات آن، كه با هدف آزادسازي اسراي لبناني از زندان هاي اسرائيل صورت پذيرفته بود، دفاع و جهاد حزب الله را براي دفاع از كل لبنان و نه صرفاً شيعيان عنوان نمود (حسين خليل، 2006م، ص 189-192).

نبيه بري در تاريخ ۲۸ ژوئيه نيز در مصاحبه با شبكه الجزيره بار ديگر به حكام عرب پرخاش نموده و موضع آنها در محكوميت اقدام حزب الله را به چالش كشيده و آنها را به بي توجهي و بي تفاوتي نسبت به تحولات جاري لبنان متهم نمود. وي همچنين در اين مصاحبه، با ابراز انتقاد از عملكرد يك جانبه گرايانه نخست وزير فؤاد سينيوره در خصوص مسائل مرتبط با جنگ جاري، خواستار مشورت وي با ساير جريان هاي داخلي لبنان در خصوص تصميم گيري هاي كلان درباره جنگ شد (همان، ص 258-259).

وي همچنين در روز ۳۱ اوت ۲۰۰۶م، يعني دو هفته پس از پايان جنگ، در سخنراني خود در مراسم سالگرد ربايش امام موسي صدر، ضمن دفاع مجدد از عمليات مقاومت و حق وي در اين خصوص، مقاومت را نيرويي عنوان كرد كه توانسته است به خوبي ارتش قدرتمند اسرائيل را درهم كوبيده، در برابر اراده خود آنرا ناتوان سازد. وي در همين مراسم، با ادبياتي بي سابقه از سيدحسن نصرالله به عنوان برادر مجاهد خود ياد كرد. مسئله اي كه به طور طبيعي سطح بالاي روابط نزديك ميان طرفين را به نمايش مي گذارد. همچنين هيئت رئيسه جنبش امل يك روز پس از آغاز درگيري ها، در بيانيه اي خود را همراه حزب الله در نبرد با اسرائيل دانسته و مي گويند:

جنبش در خط مقدم مقابله با تجاوز اسرائيلي در كنار برادرانمان در مقاومت اسلامي خواهد بود. به باور ما، اسرائيل نمي تواند [تجاوز خود را] به بهانه عمليات مقاومت موجه سازد؛ چرا كه از اساس اين اسرائيل بود كه آزادسازي اسراي دربند را رد نموده و بخش هايي از اراضي لبنان را در اشغال خود نگاه داشته است (جريدة السفير، عدد10442، 13/7/2006. ص 3).

به هر حال، همكاري امل و حزب الله موجب شد تا ضمن پيشگيري از عواقب خطرناك درگيري ها، زمينه هاي لازم براي پيروزي مقاومت در عرصه هاي سياسي و تبليغاتي فراهم گردد. از مهم ترين اقدامات نبيه بري، مي توان به عنوان رئيس امل و رئيس پارلمان لبنان در اين جنگ و رايزني هاي گسترده وي با مسئولان داخلي و خارجي همچون ميشل سليمان، رئيس ارتش لبنان، فؤاد سينيوره، نخست وزير وقت لبنان، اميرقطر، سعدالدين حريري، كاندوليزا رايس، وزير امور خارجه وقت امريكا، كوفي عنان، دبيركل سازمان ملل، و بسياري از ديگر شخصيت هاي برجسته لبناني و خارجي اشاره كرد.

تلاش هايي كه البته پس از جنگ، بارها و بارها مورد تقدير سيدحسن نصرالله قرار گرفت. براي نمونه، دبيركل حزب الله در سخناني در سال ۲۰۱۱م، از روابط تنگاتنگ طرفين در جنگ سي و سه روز و تقسيم مسئوليت ها در اين جنگ سخن به ميان آورده و مي گويد:

... برادران ما در جنبش امل، در دوره جنگ ۳۳ روزه همكاري و انسجام خوب و سازنده اي داشتند و توانستيم رنج ها را تحمل كنيم و بعد از جنگ نيز بازسازي لبنان آغاز شد... ما با جنبش امل، از روز نخست به اين نتيجه رسيديم كه بايد مسئوليت هاي خود را بين حزب الله و جنبش امل تقسيم كنيم و تقسيم بندي مسئوليت ها به طور شفاف و ميداني صورت گيرد كه اين تقسيم بندي مسئوليت ها هم در ميدان جنگ و هم در بعد برنامه ريزي و لجستيك جنگ بود. بنابراين، روابط حزب الله و جنبش امل از ابتدا خوب بوده و در جريان جنگ ۳۳ روزه روابط تنگاتنگي داشتيم... (موقع القناة المنار، 9 مارس 2011).

به هر حال، تجاوزات مكرر اسرائيل به لبنان و احتمال درگيري هاي جديدي ميان مقاومت و اسرائيل، از جمله عواملي است كه از نگاه جنبش امل و حزب الله، تهديدكننده موجوديت مقاومت و طايفه شيعه و كل لبنان به حساب مي آيد. ازاين رو، يكي از عوامل همگرايي و نزديكي طرفين، در واقع نگراني هاي مشترك در همين خصوص است. مشاركت دو طرف در تمامي طرح هاي مربوط به مخالفت با خلع سلاح حزب الله، همچون حوادث ۷ مي ۲۰۰۸، خروج از كابينه سينيوره، ساقط كردن دولت سعد حريري و...، همگي بيانگر اشتراك نظر دو طرف در خصوص لزوم حفظ سلاح مقاومت با هدف رويارويي با مخاطرات و تهديدهاي رژيم صهيونيستي است.

حوادث يازدهم سپتامبر و پيامدهاي آن در خاورميانه

يك سال و اندي پس از موفقيت مقاومت در اخراج اسرائيل از جنوب لبنان، حوادث يازدهم سپتامبر ۲۰۰۱م در امريكا پديد آمد. اين حادثه پس از فروپاشي نظام شوروي، نقطه عطف جديدي در روابط بين الملل، و به ويژه تحولات مرتبط با خاورميانه بود؛ تحولاتي كه با حمله امريكا و متحدانش به رژيم طالبان در اكتبر همان سال آغاز شد.

سه ماه بعد، در ۲۹ ژانويه ۲۰۰۲م جورج بوش پسر، رئيس جمهور وقت امريكا، در نطق ساليانه خود در كنگره، سه كشور ايران، عراق و كره شمالي را به عنوان محور شرارت معرفي نموده كه به دنبال حمايت از تروريسم و ساخت سلاح هاي كشتار جمعي هستند. در نتيجه، مي بايست منتظر برخورد قاطع اين كشور باشند. در اين سخنراني، همچنين كشورهاي كوبا، ليبي و سوريه به عنوان كشورهاي آن سوي محور شرارات معرفي شدند كه از جهت شرارت در رتبه پس از كشورهاي محور شرارت، درجه بندي مي شدند (Safire, 2008, p. 31).

يك سال و اندي پس از اين نامگذاري و در تاريخ ۲۰ مارس ۲۰۰۳م، امريكا حمله خود به عراق را با هدف سرنگون سازي دولت صدام حسين آغاز نمود. اين كشور موفق شد اولين ضلع به اصطلاح مثلث محور شرارت را سرنگون سازد. با حمله سراسري به عراق و استمرار تهديدات نومحافظه كاران امريكايي عليه ايران و سوريه، محافل شيعي لبنان از احتمال حمله ايالات متحده به ايران و سوريه، به اتهام حمايت ايشان از تروريسم، دچار واهمه و نگراني شدند. در آن زمان ايران از سويي درگير پرونده هسته اي خود بوده و تهديدات كلامي مكرري از سوي امريكا و اسرائيل، مبني بر حمله نظامي به اين كشور صورت مي پذيرفت. از سوي ديگر، امريكا همواره سوريه را به تجهيز و ارسال تروريسم به عراق متهم ساخته، خواستار قطع حمايت اين كشور از همه گروه هايي شد كه از نگاه امريكا، تروريست محسوب مي شد. در اين ميان، با تهديد مستقيم امريكا خطاب به جريان مقاومت، كه محور آن را ايران و سوريه شكل مي دادند، جنبش امل و حزب الله به تحولات منطقه اي به صورتي بسيار ريشه اي و بلندمدت نگريسته و هدف واقعي تمام تحولات جاري را تحقق طرح امريكايي خاورميانه بزرگ و ايجاد سازش ميان اسرائيل و ساير كشورهاي منطقه قلمداد كردند؛ طرحي كه لازمة آن، از ميان برداشتن محور مقاومت ضداسرائيلي به شمار مي آمد. همين درك مشترك ميان طرفين، موجب شد كه حتي پيش از ترور رفيق حريري در سال ۲۰۰۵م، اين دو جريان مهم شيعي، هدف واقعي امريكا را جريان مقاومت و در رأس آنها مقاومت شيعي لبنان بپندارند.

ازاين رو، جنبش امل و حزب الله، ضمن احساس خطر از وضعيت تحولات جاري منطقه و توطئه هاي احتمالي آينده، محيط طائفه اي و فرقه اي لبنان را آينه تمام نماي منطقه خاورميانه مي ديدند كه به واسطه ساختار تكثرآميز قوميتي و سياسي اش، به سرعت آماده تأثيرپذيري از فتنه هاي قوميتي در كشورهاي همجوار است (گفتگو با ابوجعفر محمد نصرالله، 13 مرداد 1391).

در نتيجه، هر دو جنبش ضمن محكوميت حمله امريكا به عراق، به شدت از ايران و سوريه، به عنوان اركان اصلي مقاومت ضداسرائيلي و ضدامريكايي حمايت نمودند.

به هر حال، تحولات جديد منطقه اي و بين المللي، كه پس از يازدهم سپتامبر ۲۰۰۱م در سراسر جهان به وجود آمده و بر حول محور مبارزه با تروريسم مي چرخيد، موجب نگراني مشترك جنبش امل و حزب الله شده و موجبات همسويي ايشان را فراهم ساخت؛ زيرا حزب الله از سال ۱۹۹۷م در ليست سازمان هاي تروريستي ايالات متحده قرار داشته (official site of U.S. Department of State, 2012) و وعده مبارزه با تروريسم از سوي بوش، شامل مقاومت اسلامي لبنان و به بيان ديگر، شيعيان در اين كشور نيز مي شد.

توطئه منطقه اي و جهاني عليه سوريه به عنوان متحد راهبردي دو طرف (۲۰۰۴-۲۰۱۳م)

زنجيره اقدامات و تحولات منطقه اي مرتبط با سوريه، كه از سال ۲۰۰4م به اين سو، در خصوص سوريه از سوي كشورهاي غربي، برخي نهادهاي بين المللي و در نهايت، برخي كشورهاي عربي منطقه صورت پذيرفته است، از عوامل بسيار كليدي در همگرايي بسيار مستحكم و ناگسستني ميان جنبش امل و حزب الله در يك دهه اخير بوده است.

فشار مضاعف عليه جريان مقاومت و سوريه از چندماه پيش از ترور حريري در فوريه ۲۰۰۵م و با صدور قطعنامه ۱۵۵۹ شوراي امنيت آغاز و تاكنون استمرار يافته است. مجموع اين حوادث، كه تاكنون قريب به ۸ سال به طول انجاميده است، موجب شده تا سوريه ضربه هاي سختي را متحمل شود. در اين ميان، مي توان مجموع توطئه هاي صورت گرفته عليه سوريه را به صورت ذيل فهرست نمود:

ـ بروز تحركات تجزيه طلبانه و قوميتي در مناطق كردنشين سوريه (۱۲ مارس ۲۰۰۴م)؛

ـ قطعنامه ۱۵۵۹ شوراي امنيت سازمان ملل، كه خواهان خروج نيروهاي ارتش اين كشور از لبنان بود (دوم سپتامبر ۲۰۰۴م)؛

ـ متهم كردن سوريه به طراحي و اجراي ترور رفيق حريري از سوي جريان هاي غرب گراي داخل لبنان (فوريه ۲۰۰۵م)؛

ـ صدور قطعنامه ۱۵۹۵ از سوي شوراي امنيت به منظور تشكيل كميته بين المللي ترور رفيق حريري (۷ آوريل ۲۰۰۵م)؛

ـ متهم كردن سوريه به دست داشتن در اين ترور از سوي كميته بين المللي ترور رفيق حريري در اولين گزارش خود (۱۹ اكتبر ۲۰۰۵م) (Tofan, 2008, p. 171)؛

ـ تلاش غرب براي جداسازي برخي رهبران سياسي سوريه از حكومت بشار اسد (مانند پناهندگي عبدالحليم خدام به غرب در ۳۰ دسامبر ۲۰۰۵م)؛

ـ بمباران راكتور اتمي در دست ساخت سوريه توسط نيروي هوايي رژيم اسرائيل (ششم سپتامبر ۲۰۰۷م)؛

ـ آغاز بحران بزرگ سوريه از سال ۲۰۱۱ تاكنون (۲۰۱۳م).

به هر حال، مجموعه تحولات فوق، كه سوريه را با توطئه اي جهاني و مخاطره انگيز مواجه ساخته بود، جريان مقاومت در لبنان را هراسان ساخته و در نتيجه، به طور بي سابقه اي به يكديگر نزديك نموده است. مهم ترين دليل اين همگرايي را بايد در دو نكته اساسي جست وجو كرد: نخست، نقش سوريه در حمايت و پشتيباني نظامي و سياسي از مقاومت. دوم، در نقش جريان هاي سلفي ضد شيعي در تحولات سوريه از سال ۲۰۱۱م به بعد، كه موجب بروز شورش هاي مسلحانه گسترده در سوريه شده و نگراني عميق دو جريان شيعي و هراس ايشان از سرايت موج خشونت هاي فرقه اي به داخل لبنان و عليه سلاح مقاومت را در پي داشته است.

نقش سوريه در پشتيباني نظامي و سياسي از مقاومت

نخستين علت نگراني مشترك جنبش امل و حزب الله در اين خصوص، به نقش بي نظير سوريه در تجهيز و تسليح مقاومت اسلامي در لبنان بازمي گردد. واقعيت اين است كه از بدو برقراري رابطه ميان شيعيان با نظام حافظ اسد در سال ۱۹۷۳م، كه به همت شخص امام موسي صدر صورت پذيرفت (مرتضي، بي تا، ص 277)، اين رابطه علي رغم فراز و فرودهايي، همچنان مستحكم مانده است. در اين ميان، سوريه از همان سال هاي مياني دهه ۱۹۷۰م، آموزش نظامي چريك هاي شيعي ضداسرائيلي را آغاز نمود. در سال ۱۹۸۲م، يعني حتي سه سال پيش از اعلان رسمي تأسيس حزب الله نيز راه را پيش روي سپاه پاسداران ايران براي آموزش و تجهيز مقاومت هموار نمود (اسپوزيتو، 1382، ص 139).

در اين ميان، علي رغم آنكه ايران اصلي ترين نقش در آموزش مقاومت اسلامي و حمايت از آن را ايفا مي نمود، اما اين مسئله بدون اجازه سوريه هيچ گاه ميسر نمي بود؛ زيرا از لحاظ جغرافيايي، ايران از مرز مشترك با لبنان برخوردار نبوده و به صورت هوايي نيز به هيچ عنوان نمي توانست براي ارسال نيرو و تجهيز جوانان مقاومت اقدام نمايد. در حقيقت، اين سوريه بود كه با داشتن بيش از ۳۷۰ كيلومتر مرز مشترك با لبنان (Cordesman, 2006, p. 331)، اجازه تردد نيروهاي سپاه به دره بقاع را صادر مي نمود. عمده تجهيزات مقاومت، همانند موشك هاي ميان برد و موشك اندازهاي كاتيوشا و... در طي سال هاي ۱۹۷۳م تاكنون، از طريق همين مرزهاي زميني مشترك با سوريه و از مسير كوهستان هاي بقاع به جنوب لبنان انتقال مي يافت.

اهميت مرزهاي استراتژيك لبنان و سوريه براي حزب الله، به ويژه در جنگ سال ۲۰۰۶م
ميان اسرائيل و حزب الله مشخص شد كه طي آن، اصلي ترين مسير استراتژيك پشتيباني
تسليحاتي و حمايت لجستيكي از مقاومت، مسيرهاي منتهي به مرزهاي سوريه و دره بقاع
بود. ازاين رو، جاده بيروت ـ دمشق و مرزهاي سوريه، بارها از سوي نيروهاي هوايي ارتش اسرائيل بمباران شد تا مانع از دستيابي حزب الله به تسليحات پيشرفته جديد و ساير تجهيزات لجستيكي گردد (Stockholm International Peace Research Institute, 2007, p.69).

همچنين گزارش هاي معتبر از اين امر حكايت دارد كه در حين جنگ سي و سه روزه و نيز پس از آن و علي رغم حضور نيروهاي يونيفيل در مرزهاي مشترك سوريه و لبنان، اصلي ترين معبر دستيابي حزب الله به موشك هاي پيشرفته تر از قبل و ساير تجهيزات نظامي، مرزهاي سوريه بوده است ((Cordesman, 2009, p. 86.

در اين ميان، پس از آغاز بحران سوريه از سال ۲۰۱۱م، يكي از مهم ترين مأموريت هاي جريان هاي سلفي و تكفيري با كمك هاي دريافتي از كشورهاي غربي، عربي و اسرائيلي، قطع عقبه استراتژيك مقاومت، به ويژه اشغال نوار مرزي مشترك لبنان و سوريه بوده است تا از اين طريق، از روند انتقال تسليحات بيشتر به مقاومت اسلامي لبنان ممانعت به عمل آورند. ازاين رو، به ويژه در يك ساله گذشته، شورشيان مسلح كوشيدند تا با حمله به اين مناطق، كنترل آنها را بر عهده بگيرند.

براي درك بهتر علت چنين تلاشي، بايد به اين نكته توجه كرد كه اساساً لبنان تنها با دو كشور بيشتر مرزهاي زميني ندارد. نخست، از سمت جنوب با فلسطين اشغالي، كه حدود ۷۹ كيلومتر مرز مشترك دارد. دوم، از سمت شمال و شرق، با سوريه كه شامل ۳۷۵ كيلومتر مرز با اين كشور است. در اين ميان، لبنان از سمت غرب به درياي مديترانه محدود شده و در نتيجه، ۲۲۵ كيلومتر مرز ساحلي دارد (Cordesman, 2006, P. 238).

در اين ميان، به طور طبيعي مسير فلسطين اشغالي نمي تواند براي انتقال تسليحات به حزب الله مورد استفاده قرار گيرد. از سمت غرب لبنان نيز درياي مديترانه، به واسطه حضور گشت هاي دريايي اسرائيل و نيروهاي يونيفيل، نمي تواند مسيري امن براي دسترسي حزب الله به تسليحات پيشرفته تلقي شود. در نتيجه، تنها مسير ارسال سلاح و تجهيزات به مقاومت، مرزهاي سوريه است.

در اين بين مرزهاي شمالي سوريه با لبنان نيز به دليل حضور اكثريت اهل تسنن، گذرگاه مطمئني نيست و نمي تواند مورد اعتماد ارسال كنندگان و دريافت كنندگان تسليحات باشد. درنهايت، تنها مسير امن و مطمئن، مرزهاي شرقي لبنان با سوريه است كه به كوهستان هاي شيعه نشين بقاع و بعلبك منتهي مي شود.

اين مسير، از اواسط دهه ۱۹۷۰م راهبردي ترين مسير مقاومت و اصلي ترين مسير تأمين مايحتاج و نيازهاي لجستيكي و نظامي آن محسوب مي شود. ازاين رو، اشغال شهر استراتژيك القصير توسط گروه هاي مخالف حكومت سوريه، كه در مقابل شهرهاي هرمل، بعلبك و دره بقاع لبنان قرار گرفته است، دقيقاً به منظور قطع راه هاي ارتباطي و تداركاتي حزب الله به خارج از كشور به حساب مي آمد.

نكته ديگر در خصوص اهميت مرزهاي سوريه براي مقاومت، مسئله پناه دادن به ده ها هزار آواره لبناني در جنگ هاي مختلف اين حزب با رژيم صهيونيستي، به ويژه در جنگ هاي ۱۹۹۶ و ۲۰۰۶م بود؛ زيرا هزاران پناهنده لبناني از روزهاي آغازين جنگ، از جنوب لبنان و بيروت به سوي دمشق و ساير شهرهاي مرزي سوريه با لبنان حركت نموده و تا پايان درگيري ها در آنجا باقي ماندند (Hourani, 2006, p. 54). ازاين رو، سقوط سوريه و مرزهاي مشترك آن با لبنان، به طور حتم در جنگ هاي احتمالي آينده ميان حزب الله و سوريه مي تواند مشكلات زيادي را براي دسترسي مقاومت به تجهيزات مورد نياز جنگي خود و نيز دسترسي پناهندگان شيعه جنوب لبنان به مكاني امن پديد آورد. به هر حال، سقوط مرزهاي شرقي لبنان با سوريه براي جنبش امل و حزب الله به منزله تهديد حياتي به حساب مي آيد. ازاين رو، واكنش مشترك ايشان در حمايت از دولت سوريه و مخالفت با نيروهاي مسلح سلفي در پي داشت.

نگراني مقاومت از ارتقاي نقش منفي جريان هاي سلفي و تكفيري در سوريه و لبنان

از جمله نگراني هاي مشترك جنبش امل و حزب الله درخصوص بحران سوريه، سيطره گروه هاي تكفيري و وهابي بر سوريه، به ويژه مرزهاي مشترك اين كشور با لبنان است. در حقيقت، جريان هاي سلفي و تكفيري از بدو پيدايش خود، نه تنها هيچ گونه مبارزه اي با رژيم صهيونيستي نداشته اند كه بررسي تاريخ اين قبيل جنبش ها، بيانگر اين است كه اين نوع گروه ها در تمام طول تاريخ خود، تنها به مبارزه با گروه ها و كشورهاي مخالف و دشمن اسرائيل مشغول بوده اند. ازاين رو، همواره مورد استقبال رژيم اسرائيل قرار گرفته اند. بررسي چند نمونه تاريخي به خوبي مي تواند بيانگر ماهيت مزورانه اين قبيل جنبش ها باشد.

بررسي ها بيانگر اين است كه جريان اخوان المسلمين مصر، كه به عنوان يك گروه سلفي
مهم ظهور يافته است، در طول چهار جنگ ارتش مصر با رژيم صهيونيستي، حتي بعد از
آنكه ارتش اين رژيم در سال ۱۹۶۷م شبه جزيره سينا را به طور كامل اشغال كرد، به هيچ عنوان به حمايت از ارتش مصر برنخاسته، بلكه استراتژي خود را بر تقدم مبارزه با دولت مصر، به عنوان دولتي مرتد و غيراسلامي بنيان نهاده و مبارزه با عبدالناصر را بر خطر اسرائيل مقدم تلقي مي كردند (سعد غريب، 1385، ص 203).

در فوريه سال ۱۹۸۲م نيز، كه حافظ اسد ارتش خود را براي مقابله با تهاجم قريب الوقوع ارتش اسرائيل به جنوب لبنان آماده مي كرد، به ناگاه جريان هاي سلفي سوريه شورش گسترده و مسلحانه اي را در شهر حماة ترتيب دادند كه قريب به يك ماه ارتش سوريه را به خود مشغول ساخت 49)..(Dean Commins, 1996, p تنها نمونه مبارزه جدي ميان جريان هاي سلفي با اسرائيل، در مبارزه بيش از دو دهه اي جنبش حماس كه از سوي ايران و سوريه مورد حمايت بوده است، تجلي يافته است. البته پايبندي اين جنبش به اصول سلفي گرايي و عدم توانايي آن براي تفكيك ميان حوزه گرايشات طائفه اي با حوزه منافع كلان جريان مقاومت، عملاً از سال ۲۰۱۲م به اين سو، آن را از دامن جريان مقاومت خارج كرده و در نتيجه، اختلافات جدي و تنش هاي دروني زيادي را در داخل خود جنبش نيز پديد آورده است؛ مسئله اي كه به باور بسياري از محققان در صورت عدم بازگشت حماس به آغوش جريان مقاومت، در آينده اي نزديك به انشعابات گسترده ميان اعضاي اين جنبش و جناح هاي مختلف آن خواهد انجاميد (گفت وگو با دكتر مسعود اسداللهي، 14 مرداد 1391).

به هر حال، تلاش گسترده جريان هاي تكفيري براي سيطره بر سوريه، كه از سال ۲۰۱۲م اين كشور را صحنه خشونت هاي گسترده و خونيني نموده است، از سوي حزب الله و جنبش امل به عنوان بزرگ ترين تهديد منطقه اي مقاومت اسلامي تلقي شده است. با سقوط شهر استراتژيك القصير، به دست جريان هاي تكفيري، مقاومت اسلامي لبنان، كه خود را در محاصره اسرائيل از سويي و جريان هاي تكفيري از سوي ديگر مي ديد، چاره اي جز اعلان جنگ عليه تكفيري هاي سوريه و حضور مستقيم نظامي در برابر ايشان در شهر القصير نمي ديد. ازاين رو، دبيركل حزب الله در بياناتي در سيزدهمين سالگرد آزادسازي جنوب لبنان در تاريخ ۲۵ مي ۲۰۱۳م، در خصوص تهديد جريان هاي تكفيري براي مقاومت و كل لبنان اعلان كرد:

تسلط اين گروه ها [جريان هاي تكفيري] بر سوريه يا استان هاي مشخصي از سوريه، مخصوصاً اين استان هاي هم مرز با لبنان، براي لبنان و همه لبنانيان خطري بزرگ است. فقط براي حزب الله خطرناك نيست... فقط براي شيعيان لبنان خطرناك نيست. براي لبنان، لبنانيان، حكومت لبنان، مقاومت لبنان و همزيستي حاكم بر لبنان خطرناك است (پايگاه رسمي مقاومت اسلامي لبنان، بيانات سيدحسن نصرالله، در عيد مقاومت و آزادسازي، سيزدهمين سالگرد آزادسازي جنوب لبنان، 3/3/1392).

از اين رو، دبيركل حزب الله به طور علني از مشاركت حزب الله در نبردهاي آزادسازي القصير خبر داده و صدها تن از نيروهاي زبده خود را براي همراهي ارتش سوريه در نبرد عليه تروريست هاي وهابي به اين شهر اعزام نمود (همان). در نتيجه، در فاصله بسيار كمي اين شهر توسط مقاومت و ارتش سوريه سقوط نمود. عمده ترين دليل حضور مقاومت در اين درگيري ها، شكست محاصره جغرافيايي و درهم شكستن مرزهاي تنگ ژئوپلتيك خود بود كه تهديد كننده موجوديت مقاومت به شمار مي آمد.

همچنين نيروهايي از مقاومت اسلامي و جنبش امل براي دفاع از اماكن مقدسه شيعيان در سوريه (همچون حرم هاي حضرت زينب، حضرت سكينه و حضرت رقيهƒ)، به اين كشور اعزام شده و از سال ۲۰۱۲م، براي پيشگيري از حمله تروريست هاي تكفيري به اين مقامات شريفه و انهدام آنها، در دمشق حضور نظامي دارند. مسئله اي كه سيدحسن نصرالله به صراحت آن را با هدف پيشگيري از بروز فتنه مذهبي ميان شيعيان و اهل سنت عنوان كرده است (موقع قناة المنار اللبناني، 30/4/2013). آن گونه كه فتنه بزرگي ميان اين دو فرقه بزرگ اسلامي در عراق و پس از انفجار حرم امامين عسكريين‡، در سال هاي ۲۰۰۶م و ۲۰۰۷م پديد آمده و براي مدت دو سال عراق را گرفتار موجي از خشونت هاي فرقه اي نمود.

به هر حال، از مهم ترين عوامل همگرايي ميان جنبش امل و حزب الله در هشت ساله اخير، توطئه هاي پي در پي و خطرناكي عليه سوريه است كه يكي از مهم ترين حاميان مقاومت و نيز تنها مرز جغرافيايي شيعيان لبنان و مقاومت اسلامي به خارج از كشور براي دريافت تجهيزات و امكانات دفاعي براي مقابله با توسعه طلبي هاي اسرائيل به شمار مي آيد. سير تحولات يك ساله اخير، بيانگر اين است كه جنبش امل و حزب الله همه تلاش هاي خود را براي پيشگيري از سقوط بشار اسد به كار بسته اند؛ زيرا سقوط دولت بشار اسد به معناي قطع عقبه استراتژيك مقاومت و محاصره آن توسط جريان هاي تكفيري و اسرائيل خواهد بود.

نتيجه گيري

1. جنبش امل و حزب الله دو تجربه متفاوت از حيات مشترك را طي سه دهه اخير تجربه كرده اند. فرايند واگرايي خشونت بار ميان طرفين در دهه 19080م و فرايند همگرايي استراتژيك و راهبردي از دهه 1990م تاكنون.

2. فرايند همگرايي ميان جنبش امل و حزب الله در دو دهه اخير، از طيفي از عوامل شناختي و محيطي، اعم از محيط داخلي لبنان و محيط منطقه اي و بين المللي، شكل يافته است.

3. عوامل برآمده از محيط منطقه اي و بين المللي را مي توان از مهم ترين عوامل همگرايي ميان ايشان به حساب آورد.

4. تلاش هاي مشترك ايران و سوريه در سال هاي پاياني دهه1980م و نخستين سال دهه 1990م، مهم ترين عامل منطقه اي همگرايي طرفين به حساب مي آيد.

5. تهديدات و حملات مكرر رژيم اسرائيل به لبنان كه از سوي طرفين به عنوان خطري حياتي براي تهديد موجوديت لبنان، شيعيان و مقاومت تلقي مي شد، از ديگر عوامل مؤثر در همگرايي جنبش امل و حزب الله لبنان در دو دهه اخير تلقي مي شود.

6. لشكركشي امريكا و متحدانش به خاورميانه در پي حوادث 11 سپتامبر2001م، كه عنصري تهديدبخش براي سوريه و ايران و به طور كلي، جريان مقاومت در منطقه به حساب مي آمد، عاملي ديگر در شكل دهي به فرايند همگرايي جنبش امل و حزب الله به حساب مي آيد.

7. در نهايت توطئه منطقه اي و بين المللي عليه سوريه و دولت بشار اسد، كه از سال 2004م تاكنون به شكل هاي گوناگوني استمرار داشته است، از ديگر عوامل بسيار تأثيرگذار در همگرايي جنبش امل و حزب الله بوده است. اهميت مرزهاي ژئوپلتيك سوريه براي مقاومت اسلامي لبنان و نيز مخاطره جريان هاي سلفي و تكفيري در اين كشور و خطر سريان آنها به لبنان از مهم ترين عوامل همبستگي جنبش امل و حزب الله در اين حوزه به شمار مي آيد.


منابع

الأخضر، مصطفي (2008م)، الإنقسام السياسي-الشيعي بين حركة أمل و حزب الله، بيروت، معهد علوم اجتماعي.

أسبوعية أمل، في لقاء قائد الأمة الإسلامية مع قيادة أمل؛ آية الله السيدعلي خامنئي: أنتم متصلون معنا بالجلد و الدم و اللحم و العظم (جمعة ۲۸ تموز ۱۹۸۹م)، جريدة رسمية لحركة أمل، السنة الرابعة عشرة، عدد ۶۰۱.

اسپوزيتو، جان. ال (1382)، انقلاب ايران و بازتاب جهاني آن، ترجمة محسن مدير شانه چي، تهران، مركز بازشناسي اسلام و ايران.

اسداللهي، مسعود (2004م)، الإسلاميون في مجتمع تعدّدي؛ حزب الله في لبنان نموذجا، ترجمة دلال عباس، بيروت، مركز الإستشارات و البحوث.

جمع من الباحثين، (1998م) الإنتخابات النيابية ۱۹۹۶ و أزمة الديمقراطية في لبنان، بيروت: المركز اللبناني للدراسات.

حسين، خليل (2006م)، الوعد الصادق؛ هزيمة إسرائيل في لبنان: وقائع و وثائق (۱۲ تموز- ۱۴ آب ۲۰۰۶)، بيروت، دارالمنهل اللبناني.

حق شناس كمياب، سيدعلي (1388)، ساختار سياسي اجتماعي لبنان و تأثير آن بر پيدايش جنبش امل، تهران، سنا.

ذبيان، كمال، السفير الأمريكي أزعجه إئتلاف أمل و حزب الله: تفاؤل جونز بإقصاء القوة الإسلامية الأصولية في الإنتخابات تبخر في الجنوب و البقاع! (۱۲/۹/۱۹۹۶)، الديار اللبنانية، السنة التاسعة، عدد 3011.

رانستروب، ماغناس (1998م)، حزب الله في لبنان، ترجمة مروان حمزة، بيروت، مركز الإستشارات و البحوث.

سعد غريب (1385)، امل، دين و سياست در حزب الله، ترجمة غلامرضا تهامي، تهران، انديشه سازان نور.

سلمان، طلال، إشكال اللحظة الأخيرة: ۲۲ قتيلا في فتح الله (۲۵ شباط ۱۹۸۷)، صحيفة السفير اللبنانية، السنة الثالثة عشرة، عدد 4575.

قوام، سيدعبدالعلي (1384)، روابط بين الملل؛ نظريه ها و رويكردها، تهران، سمت.

مرتضي، سيدعلي (بي تا)، حركة أمل؛ السيرة و المسيرة، بيروت، داربلال للطباعة و النشر.

المركز العربي للمعلومات (2006م)، حزب الله؛ المقاومة و التحرير، بيروت، اديتو اينترنشنال.

مشيرزاده، حميرا (1388)، تحول در نظريه هاي روابط بين الملل، چ چهارم، تهران، سمت.

Atkins, Stephen E (2004), encyclopedia of modern worldwide extremists and extremist groups, Westport, Conn: Greenwood Press.

Cordesman, Anthony H (2006), Arab-Israeli military forces in an era of asymmetric wars, Westport, Conn: Praeger Security International.

Cordesman, Anthony H (2009), Iranian weapons of mass destruction: the birth of a regional nuclear arms race?, Westport, CT: Praeger Security International; Washington.

Hourani, Guita G (2006), The impact of the summer 2006 war on migration in Lebanon: emigration, remigration, evacuation and return: a preliminary study, Louaize, Lebanon: Notre Dame University, Lebanese Emigration Research Center.

Safire, William (2008), Safire's political dictionary, New York: Random House.

Tofan, Claudia (2008), Special Tribunal for Lebanon, The establishment of the Hariri Tribunal, Oisterwijk, The Netherlands: Wolf Legal Pub.

Stockholm International Peace Research Institute, SIPRI yearbook 2007: armaments, disarmament, disarmament and international security, Oxford : Oxford University Press, 2007.

David Dean Commins (1996), Historical dictionary of Syria, Lanham, Md.: Scarecrow Press.

سند گفتگوهاي ذكر شده در متن، نزد نويسنده موجود مي باشد.