معرفت سیاسی

این پژوهش به تحلیل زمینه‌های سیاسی تکفیر شیعه در آثار شماری از علمای دیوبندیه پرداخته است. مسئلۀ اصلی تحقیق آن است که چرا و چگونه مفهوم «تکفیر» در گفتمان دیوبندیه، از یک موضوع اعتقادی به ابزاری برای مواجهه سیاسی و هویتی با شیعه تبدیل شده است. هدف پژوهش، تبیین ریشه‌های تاریخی و سیاسی این رویکرد و نشان‌دادن نقش شرایط اجتماعی، قدرت‌یابی‌های مذهبی و تحولات سیاسی در شکل‌گیری نگرش‌های تکفیری در میان متفکران دیوبندی است. پژوهش با روش تحلیلی–انتقادی و با اتّکا بر منابع اصیل و دست‌اول دیوبندیه انجام گرفته است. یافته‌ها نشان داد که عواملی چون قدرت‌یافتن شیعه در عصر صفویه، نسبت‌دادن سقوط خلافت عباسی به خواجه نصیرالدین طوسی و ابن علقمی، نفوذ شیعیان در ساختار حکومت مغولان و نیز تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر موازنه مذهبی در شبه‌قاره، در تقویت نگاه تکفیری مؤثر بوده است. نتایج حاکی از آن است تکفیر شیعه در گفتمان دیوبندیه، بیش از آن‌که ریشه در اختلافات کلامی داشته باشد، برخاسته از رقابت‌های سیاسی و اجتماعی بوده و بازنگری در این گفتمان می‌تواند به تقویت وحدت و همگرایی اسلامی بینجامد.