A Comparative Analysis of the Reaction of Iranian Nationalist and Islamic Movements to Pan-turkism, from the Constitutional Revolution to the End of the First Pahlavi Dynasty
/ Assistant Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran / z.mahmoudiraja@scu.ac.irچکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
- آبراهامیان، یرواند (۱۴۰۱). ایران بین دو انقلاب. ترجمة احمد گلمحمدی و محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی.
- ابراهیمی، سجاد؛ شاکری خویی، احسان (۱۳۹۳). بررسی نقش گفتمان پانترکیسم در امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات علوم اجتماعی ایران، 11(۴۳)، ۱ـ۲۴.
- اتابکی، تورج (1385). تجدد آمرانه. ترجمة مهدی حقیقتخواه. تهران: ققنوس.
- احمدی، حمید (۱۳۸۸). ترکیه، پانترکیسم و آسیای مرکزی. فصلنامة اوراسیای مرکزی، 2(۵)، ۱ـ۲۲.
- احمدی، حمید (۱۳۹۵). قوم و قومیتگرایی در ایران. تهران: نشر نی.
- ارانی، تقی (1924م). آذربایجان یا یک مسئلة حیاتی و مماتی ایران. در: زبان فارسی در آذربایجان. گردآوری: ایرج افشار. تهران: انتشارات علمی.
- استنفورد، مایکل (1387). درآمدی بر فلسفة تاریخ (هستیشناسی، شناختشناسی، روششناسی). ترجمة احمد گلمحمدی. تهران: نشر نی.
- اسکاچپول، تدا (۱۳۸۸). بینش و روش در جامعهشناسی تاریخی. ترجمة هاشم آقاجری. تهران: مرکز.
- افشار، ایرج (۱۳۷۰). نگاهی به آذربایجان شرقی. تهران: رایزن.
- افشار، محمود. (۱۳۰۶). مسئلة ملیت و وحدت ملی ایران. مجلة آینده، 2(۸)، ۵۵۹ـ۵۶۹.
- افشاری، کیانوش؛ عامری گلستانی، حامد و جلالپور، شیوا (۱۴۰۱). دولت مقتدر و مسئلۀ وحدت ملی در مجلة آینده. فصلنامة تاریخ ایران، ۱۵(۱)، ۱۲۳ـ144.
- اکبری، حسین و فخاری، روحالله (1396). نقش قومیت در رفتار انتخاباتی اجتماعات چندقومیتی (مورد مطالعه: شهرستان بجنورد). جامعهشناسی کاربردی، (2)، 71ـ90.
- برتون، رولان (۱۳۸۰). قومشناسی سیاسی. ترجمة ناصر فکوهی. تهران: نشر نی.
- بهار، محمدتقی (1387) دیوان اشعار، تهران: نگاه.
- بهنام، جمشید (۱۳۹۶). برلِنیها: اندیشمندان ایرانی در برلین (۱۹۱۵ـ۱۹۳۰). تهران: فرزان روز.
- بیات، کاوه (۱۳۷۰). ناسیونالیسم ترک و ریشههای تاریخی آن. نگاه نو، 2(۴)، ۵۸ـ۶۵.
- بیات، کاوه (1403). پانترکیسم و ایران. تهران: شیرازه.
- پازنده میاری، یعقوب؛ مهدیان، مسعود و مهدوی، ملیحه (1401) بررسی اندیشههای سیاسی شعرای عصر مشروطه با تأکید بر اشعار سیاسی ادیبالممالک فراهانی، وحید دستگردی و ملک الشعرای بهار. پژوهشنامة مکتب ادبی، 6(18)، 180ـ211.
- پورقلی، محسن (1386) قومیتگرایی در آذربایجان؛ ماهیت و عملکرد. مجلة حصون، 14(36)، 192ـ215.
- پورمحمدی املشی، نصرالله و همکاران (۱۳۹۴). تغییرات فرهنگی در دورة آتاتورک و رضاشاه. فصلنامة تاریخ روابط خارجی، 16(۶۴)، ۲ـ۳.
- تقیزاده، حسن (1916م)، نوروز جمشیدی. مجلۀ کاوه، 1(5 و 6)، 1ـ4.
- جباری، ولی؛ محمدیان، مهرداد و رشیدی آلهاشم، محمدرضا (۱۴۰۱). واکاوی نقش نیروهای خارجی بر گرایشهای قومی در مناطق آذرینشین ایران. فصلنامة مطالعات ملی. 23(۱)، ۱۶۹ـ۱۸۹.
- جلالپور، شهره (۱۳۹۱). تحلیل تغییر اسامی شهرهای ایران در دورة پهلوی اول و نقش فرهنگستان ایران. فصلنامة گنجینة اسناد، 22(۸۸)، ۴۷ـ۴۸.
- جمشیدیها، غلامرضا و فصیحی، امانالله (۱۳۹۰). جامعهشناسی تاریخی در اندیشة شهید مطهری. مجلة علوم اجتماعی، 8(۱)، ۵۳ـ۷۷.
- جنکینز، ریچارد (۱۳۸۱). هویت اجتماعی. ترجمة تورج یاراحمدی. تهران: نشر شیرازه.
- حاجیانی، ابراهیم (۱۳۸۷). نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایران. مجلة جامعهشناسی ایران، ۹(3)، 143ـ164.
- حاجیانی، ابراهیم (1388). جامعهشناسی هویت ایرانی. تهران: پژوهشکدة تحقیقات استراتژیک.
- حائری یزدی، مهدی (۱۳۸۱). خاطرات دکتر مهدی حائری یزدی. بهکوشش حبیب لاجوردی. تهران: کتاب نادر.
- خواجهسروی، علامرضا و محمودی رجا، سیدزکریا (1398). بررسی و تحلیل عوامل مؤثر در رأیدهی قوم بلوچ به گفتمان اعتدال در انتخابات دوازدهم ریاستجمهوری. فصلنامة جامعهشناسی سیاسی ایران، 28(7)، 33ـ74.
- دیلمقانی، فرشید و قاسمی ترکی، محمدعلی (۱۳۹۰). جایگاه هویت ملی در ایران؛ نگاهی به تطور تاریخی، الگوها و سیاستهای هویت ملی. فصلنامة سیاست متعالیه، 5(19)، 155ـ176.
- رسولزاده، محمدامین (۱۳۹۲). جمهوری آذربایجان؛ چگونگی شکلگیری و وضعیت کنونی آن. ترجمة تقی سلامزاده. تهران: شیرازه.
- رضا، عنایتالله (۱۳۸۳). دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «پانترکیسم». تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- رضوی، سیدعباس (1392). نقش علماى حوزه در مقابله با تجزیهطلبی در تاریخ معاصر. مجلة حوزه، 30(168ـ169)، 85ـ160.
- زهیری، علیرضا (1380). انقلاب اسلامی و هویت ملی. فصلنامة علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، (26)، 105ـ124.
- صادقی فسائی، سهیلا و ناصری راد، محسن (1390). عناصر بنیادین پژوهش کیفی در علوم اجتماعی: هستیشناسی، معرفتشناسی، روششناسی و روش. فصلنامة مطالعات اجتماعی ایران، 5(2)، 78ـ98.
- صالحی، منصور و نوازنی، بهرام (1399). بررسی نقش جمهوری آذربایجان در ایجاد چالشهای قومی در آذربایجان ایران. فصلنامة مطالعات ملی، 2(4)، 101ـ118.
- صدقی، ناصر؛ سلماسیزاده، محمد؛ دینپرست، ولی و جعفری، فرهاد (1400) ناسیونالیسم ایرانی و مسئلۀ آذربایجان و زبان ترکی (با تأکید بر مجلات دورۀ گذار از قاجاریه به پهلوی). فصلنامة تاریخ اسلام، 31(49)، 73ـ91.
- ضرغامی، برزین و انصاریزاده، سلمان (۱۳۹۱). تحلیل فرصتها و تهدیدهای ژئوپلیتیکی قوم بلوچ از دیدگاه نظریة شکافهای سیاسی ـ اجتماعی. پژوهشهای جغرافیای انسانی، 44(3)، 95ـ100.
- طالشی، کوثر؛ عباسزاده مرزبالی، محسن و رادمرد، محمد (1403) ناسیونالیسم قومی و توسعهطلبی ارضی در ایدئولوژی پانترکیسم: چالشها و راهکارها برای ایران. فصلنامة مطالعات ملی، 25(100)، 29ـ54.
- عالم، ریحانه و بدیعی، مرجان (1399) آسیبشناسی سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با نگاهی بر جایگاه هویت ملی در سیاستگذاری فرهنگی. فصلنامة دولتپژوهی ایران معاصر، 6(4)، 11ـ39.
- عباسی ترکی، حجت؛ کاظمی راشد، منیره؛ امام خوئی، محمدتقی و دری، منیژه (1399) بررسی نقش دولت مدرن بر قومگرایی در ایران. فصلنامة مطالعات تاریخ اسلام. ۱۲(۴۴)، ۱۰۷ـ۱۲۰.
- عبدی، عطاالله؛ ربانی، محمدرضا و خلیلی، رضا (۱۳۹۹). روندشناسی تحولات قومی در منطقة آذربایجان؛ تلاش برای ورود به عرصة سیاسی. فصلنامة مطالعات ملی، 21(۱)، ۱۳۷ـ۱۶۱.
- عطایی، فرهاد (۱۳۷۸). نگرشی جدید در سیاست منطقهای ترکیه. فصلنامة مطالعات خاورمیانه، ۶(۳)، ۱۱۲ـ۱۱۶.
- فراهانی، ادیبالممالک (1345) دیوان کامل ادیبالممالک فراهانی. بهکوشش وحید دستگردی. تهران: فروغی.
- قربانی، مهدی (1396) وحدتگرایی و کثرتگرایی در فلسفة سیاسی متعالیه. فصلنامة معرفت سیاسی، 9(2)، 29ـ48.
- قزلسفلی، محمدتقی و نوریان دهکردی، نگین (۱۳۹۷). اندیشة دولتگرایی و ضددولتگرایی در عصر مشروطه؛ بازخوانی سه اندیشه. پژوهشنامة علوم سیاسی، 13(3)، 73ـ102.
- قزوینی، عارف (۱۹۲۳م). بنام آذربایجان. ایرانشهر، 2(2)، ۱۰۲ـ۱۰۳.
- کاتوزیان، محمدعلی (۱۳۷۹). اقتصاد سیاسی ایران. ترجمة محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی. تهران: مرکز.
- کاظمزاده، حسین (۱۹۲۳م الف). آذربایجان (تدقیقات تاریخی). ایرانشهر، 2(۲)، ۹۵ـ۱۰۲.
- کاظمزاده، حسین (۱۹۲۳م ب). نوروز جمشیدی. ایرانشهر، 1(۱۰)، ۲۴۹ـ۲۷۳.
- کاظمی، احمد (۱۳۸۵). پانترکیسم و پانآذریسم؛ مبانی، اهداف و نتایج. تهران: مؤسسة فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران.
- کدخدازاده، رضا و عزیزی، حمیدرضا (۱۳۹۹). تأثیر سیاستهای پانترکیستی در روابط جمهوری آذربایجان با ایران. فصلنامة سیاست جهانی، 9(2)، ۱۱۷ـ۱۴۶.
- کسروی، احمد (۱۳۷۶). قیام شیخمحمد خیابانی. تهران: مرکز.
- کولایی، الهه و نظامی، مریم (۱۳۹۸). پانترکیسم: برساختن هویت و شکلگیری جمهوری آذربایجان ۱۸۹۰ تا ۱۹۲۰. مطالعات اوراسیای مرکزی، ۱۲(۲)، ۴۵۹ـ۴۷۸.
- کهنهپوشی، سیدمصلح؛ مهرآیین، مصطفی؛ کاشانی، مجید؛ نوابخش، مهرداد و قدیمی، بهرام (1400) بررسی گفتمان ملیگرایی در جریان نوسازی نظام آموزشی ایران در دورة پهلوی اول. مجلة مطالعات اجتماعی ایران، 15(2)، 50ـ71.
- گرکه، اولریش (۱۳۷۷). پیش بهسوی شرق: ایران در سیاست شرقی آلمان در جنگ جهانی اول. ترجمة پرویز صدری. تهران: نگاه.
- گلمحمدی، احمد (۱۳۸۳). جهانی شدن فرهنگ و هویت. تهران: نشر نی.
- لاندو، جیکوب (۱۳۹۶). پانترکیسم؛ یک قرن در تکاپوی الحاقگری. ترجمة حمید احمدی. تهران: نشر نی.
- محسنی حقیقی، محمدرضا (۱۳۸۹). پانترکیسم ایران و آذربایجان. تهران: نشر سمرقند.
- محمدی ایروانلو، علی؛ شاکری خوئی، احسان و ظهیری، صمد (۱۳۹۸). جهانی شدن و مسئلة قومیتها در ایران (دورة جمهوری اسلامی ایران). تحقیقات سیاسی و بینالمللی، ۱۱(22)، 40ـ39.
- محمدی، منظر و سیداحمدی زاویه، سیدسعید (۱۳۹۶). لباس متحدالشکل: بازنمایی قدرت و مدرنیته (دوران پهلوی اول). فصلنامة تاریخ ایران، 10(3)، ۸۸ـ۹۲.
- محمدی، منوچهر؛ رضوانی، محسن و مبلغ، حفیظالله (1399). ساختار سیاسی مردمسالاری دینی در جوامع چندفرهنگی. معرفت سیاسی، 12(1)، 65ـ83.
- محمودی رجا، سیدزکریا (۱۴۰۰). مطالعة رفتار سیاسی گروههای قومی ـ مذهبی در انتخابات ریاست جمهوری ایران؛ مطالعة موردی: اقوام بلوچ و ترکمن، رسالة دکتری علوم سیاسی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
- محمودی رجا، سیدزکریا (۱۴۰۳). رویکرد مقاومتمحور در حکمرانی جمهوری اسلامی: بررسی بسترها و دلایل سیاستهای هستهای دولتهای نهم و دهم. فصلنامة معرفت، 16(1)، ۶۱ـ۸۲.
- محمودی رجا، سیدزکریا و صالحیپور، محمدرضا (۱۴۰۴). گردشگری و معمای هویت: حکمرانی چندسطحی و تعادل بین تعلقات ملی و قومی در ایران. فصلنامة دولتپژوهی ایران معاصر (در انتظار چاپ).
- مرادعلیبیگی، عبدالله (1392). پانترکیسم و وحدت ملی ایران، گیلان: انتشارات سمرقند.
- مرادعلیبیگی، عبدالله (1403). ترکیه و پانترکیسم ابزار نفوذ امپریالیسم غرب و ناتو و اسراییل به قفقاز و آسیای مرکزی. نشریة خواندنی، 22(29)، 25ـ45.
- مقصودی، مجتبی (۱۳۸۰). تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران. تهران: روزنه.
- نظری، علیاشرف (1386) ناسیونالیسم و هویت ایرانی؛ مطالعة موردی: دورة پهلوی اول. پژوهش حقوق عمومی، 9(22)، 141ـ173.
- نعلبندیان، زوان (1399). افسانة پانتورانیسم. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: شیرازه.
- نیازی، محسن (1390). روشهای تحقیق تلفیقی، جنبش سوم روششناختی در علوم اجتماعی. فصلنامة مطالعات اجتماعی ایران، 5(2)، 158ـ181.
- نیکوبخت، ناصر و همکاران (۱۳۹۰). علل و عوامل تشدید سرهگرایی در دورة پهلوی و مهمترین پیامد آن. فصلنامة زبان و ادب فارسی، 3(۹)، 160ـ198.
- ولیزاده، ابراهیم؛ ابراهیمپور، داود و احمدرش، رشید (۱۳۹۸). تبارشناسی هویت قومی ترکزبانان در دورة رضاشاه. مطالعات جامعهشناختی، 12(۴۲)، ۴۱ـ۵۶.
- یوسفی، علی (۱۳۸۰). روابط بینقومی و تأثیر آن بر هویت اقوام در ایران. فصلنامة مطالعات ملی، 2(4)، 13ـ42.
- Amuzgar, J (1991). The dynamics of the Iranian revolution. New York: State University of New York Press.
- Blaikie, N (2009). Designing social research. Cambridge, UK: Polity Press.
- Goyushov, A. (2019). A lessـknown page of Ahmet Ağaoğlu’s biography. Iran and the Caucasus, 23(3), 349-356. https://doi.org/10.1163/1573384Xـ23030008.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
