In recent decades, the synergy of neo-Ottomanism and Pan-Turkism in Türkiye and the Republic of Azerbaijan, and the exploitation of ethnic agitation in northwestern Iran, have once again activated identity and territorial threats. This research, based on historical sociology and a comparative approach, examines how the two currents of Islamism and nationalism confronted Pan-Turkist movements from the Constitutional Revolution to the end of the first Pahlavi dynasty. The research method is qualitative and the data was collected through documentary studies and social historical analysis. The results show that in the context of political instability, the experience of losing parts of the territory, and the necessity of a centralized state, both currents agreed on preserving territorial integrity and national cohesion; however, important differences in approach and tools are evident. Nationalists relied on the memory of Iranshahr, the consolidation of geographical borders, and history-oriented narratives; while Islamists focused on religious-cultural cohesion, transnational solidarity networks of the nation, and defense mobilization. The research concludes that separatist movements, especially Pan-Turkism, led to the convergence of these two currents in identity and territorial defense; however, the differences in the bases of legitimacy and methods of mobilization led to the formation of different patterns of confrontation, and its effects are still visible in contemporary Iranian politics.
Title :تحلیل تطبیقی واکنش جریانهای ملیگرا و اسلامی ایران به پانترکیسم، از انقلاب مشروطه تا پایان پهلوی اول
Abstract:
این پژوهش با تکیه بر جامعهشناسی تاریخی و رویکرد تطبیقی، به بررسی نحوة مواجهة دو جریان اسلامگرایی و ملیگرایی با تحرکات پانترکیستی از انقلاب مشروطه تا پایان پهلوی اول میپردازد. روش تحقیق، کیفی است و دادهها از طریق مطالعات اسنادی و تحلیل تاریخی اجتماعی گردآوری شدهاند. نتایج نشان میدهد که در بستر بیثباتی سیاسی، تجربة از دست رفتن بخشهایی از قلمرو و ضرورت دولت متمرکز، هر دو جریان بر حفظ تمامیت ارضی و انسجام ملی اتفاقنظر داشتند؛ بااینحال، تفاوتهای مهمی در رویکرد و ابزار بهچشم میخورد. ملیگرایان بر حافظة ایرانشهر، تثبیت مرزهای جغرافیایی و روایتهای تاریخمدار تکیه داشتند؛ درحالیکه اسلامگرایان انسجام مذهبی ـ فرهنگی، شبکههای همبستگی فراملی امت و بسیج دفاعی را محور قرار میدادند. جمعبندی پژوهش بیان میکند که تحرکات تجزیهطلبانه، بهویژه پانترکیسم، موجب همگرایی این دو جریان در دفاع هویتی و سرزمینی شد؛ اما اختلاف در مبانی مشروعیتبخش و شیوههای بسیج سبب شکلگیری الگوهای متفاوتی از مواجهه گشت و آثار آن در سیاست ایران معاصر همچنان قابل مشاهده است.
احمدی، حمید (۱۳۹۵). قوم و قومیتگرایی در ایران. تهران: نشر نی.
ارانی، تقی (1924م). آذربایجان یا یک مسئلة حیاتی و مماتی ایران. در: زبان فارسی در آذربایجان. گردآوری: ایرج افشار. تهران: انتشارات علمی.
استنفورد، مایکل (1387). درآمدی بر فلسفة تاریخ (هستیشناسی، شناختشناسی، روششناسی). ترجمة احمد گلمحمدی. تهران: نشر نی.
اسکاچپول، تدا (۱۳۸۸). بینش و روش در جامعهشناسی تاریخی. ترجمة هاشم آقاجری. تهران: مرکز.
افشار، ایرج (۱۳۷۰). نگاهی به آذربایجان شرقی. تهران: رایزن.
افشار، محمود. (۱۳۰۶). مسئلة ملیت و وحدت ملی ایران. مجلة آینده، 2(۸)، ۵۵۹ـ۵۶۹.
افشاری، کیانوش؛ عامری گلستانی، حامد و جلالپور، شیوا (۱۴۰۱). دولت مقتدر و مسئلۀ وحدت ملی در مجلة آینده. فصلنامة تاریخ ایران، ۱۵(۱)، ۱۲۳ـ144.
اکبری، حسین و فخاری، روحالله (1396). نقش قومیت در رفتار انتخاباتی اجتماعات چندقومیتی (مورد مطالعه: شهرستان بجنورد). جامعهشناسی کاربردی، (2)، 71ـ90.
برتون، رولان (۱۳۸۰). قومشناسی سیاسی. ترجمة ناصر فکوهی. تهران: نشر نی.
بهار، محمدتقی (1387) دیوان اشعار، تهران: نگاه.
بهنام، جمشید (۱۳۹۶). برلِنیها: اندیشمندان ایرانی در برلین (۱۹۱۵ـ۱۹۳۰). تهران: فرزان روز.
بیات، کاوه (۱۳۷۰). ناسیونالیسم ترک و ریشههای تاریخی آن. نگاه نو، 2(۴)، ۵۸ـ۶۵.
بیات، کاوه (1403). پانترکیسم و ایران. تهران: شیرازه.
پازنده میاری، یعقوب؛ مهدیان، مسعود و مهدوی، ملیحه (1401) بررسی اندیشههای سیاسی شعرای عصر مشروطه با تأکید بر اشعار سیاسی ادیبالممالک فراهانی، وحید دستگردی و ملک الشعرای بهار. پژوهشنامة مکتب ادبی، 6(18)، 180ـ211.
پورقلی، محسن (1386) قومیتگرایی در آذربایجان؛ ماهیت و عملکرد. مجلة حصون، 14(36)، 192ـ215.
پورمحمدی املشی، نصرالله و همکاران (۱۳۹۴). تغییرات فرهنگی در دورة آتاتورک و رضاشاه. فصلنامة تاریخ روابط خارجی، 16(۶۴)، ۲ـ۳.
تقیزاده، حسن (1916م)، نوروز جمشیدی. مجلۀ کاوه، 1(5 و 6)، 1ـ4.
جباری، ولی؛ محمدیان، مهرداد و رشیدی آلهاشم، محمدرضا (۱۴۰۱). واکاوی نقش نیروهای خارجی بر گرایشهای قومی در مناطق آذرینشین ایران. فصلنامة مطالعات ملی. 23(۱)، ۱۶۹ـ۱۸۹.
جلالپور، شهره (۱۳۹۱). تحلیل تغییر اسامی شهرهای ایران در دورة پهلوی اول و نقش فرهنگستان ایران. فصلنامة گنجینة اسناد، 22(۸۸)، ۴۷ـ۴۸.
جمشیدیها، غلامرضا و فصیحی، امانالله (۱۳۹۰). جامعهشناسی تاریخی در اندیشة شهید مطهری. مجلة علوم اجتماعی، 8(۱)، ۵۳ـ۷۷.
جنکینز، ریچارد (۱۳۸۱). هویت اجتماعی. ترجمة تورج یاراحمدی. تهران: نشر شیرازه.
حاجیانی، ابراهیم (۱۳۸۷). نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایران. مجلة جامعهشناسی ایران، ۹(3)، 143ـ164.
حائری یزدی، مهدی (۱۳۸۱). خاطرات دکتر مهدی حائری یزدی. بهکوشش حبیب لاجوردی. تهران: کتاب نادر.
خواجهسروی، علامرضا و محمودی رجا، سیدزکریا (1398). بررسی و تحلیل عوامل مؤثر در رأیدهی قوم بلوچ به گفتمان اعتدال در انتخابات دوازدهم ریاستجمهوری. فصلنامة جامعهشناسی سیاسی ایران، 28(7)، 33ـ74.
دیلمقانی، فرشید و قاسمی ترکی، محمدعلی (۱۳۹۰). جایگاه هویت ملی در ایران؛ نگاهی به تطور تاریخی، الگوها و سیاستهای هویت ملی. فصلنامة سیاست متعالیه، 5(19)، 155ـ176.
رسولزاده، محمدامین (۱۳۹۲). جمهوری آذربایجان؛ چگونگی شکلگیری و وضعیت کنونی آن. ترجمة تقی سلامزاده. تهران: شیرازه.
رضا، عنایتالله (۱۳۸۳). دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «پانترکیسم». تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
رضوی، سیدعباس (1392). نقش علماى حوزه در مقابله با تجزیهطلبی در تاریخ معاصر. مجلة حوزه، 30(168ـ169)، 85ـ160.
زهیری، علیرضا (1380). انقلاب اسلامی و هویت ملی. فصلنامة علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، (26)، 105ـ124.
صادقی فسائی، سهیلا و ناصری راد، محسن (1390). عناصر بنیادین پژوهش کیفی در علوم اجتماعی: هستیشناسی، معرفتشناسی، روششناسی و روش. فصلنامة مطالعات اجتماعی ایران، 5(2)، 78ـ98.
صالحی، منصور و نوازنی، بهرام (1399). بررسی نقش جمهوری آذربایجان در ایجاد چالشهای قومی در آذربایجان ایران. فصلنامة مطالعات ملی، 2(4)، 101ـ118.
صدقی، ناصر؛ سلماسیزاده، محمد؛ دینپرست، ولی و جعفری، فرهاد (1400) ناسیونالیسم ایرانی و مسئلۀ آذربایجان و زبان ترکی (با تأکید بر مجلات دورۀ گذار از قاجاریه به پهلوی). فصلنامة تاریخ اسلام، 31(49)، 73ـ91.
ضرغامی، برزین و انصاریزاده، سلمان (۱۳۹۱). تحلیل فرصتها و تهدیدهای ژئوپلیتیکی قوم بلوچ از دیدگاه نظریة شکافهای سیاسی ـ اجتماعی. پژوهشهای جغرافیای انسانی، 44(3)، 95ـ100.
طالشی، کوثر؛ عباسزاده مرزبالی، محسن و رادمرد، محمد (1403) ناسیونالیسم قومی و توسعهطلبی ارضی در ایدئولوژی پانترکیسم: چالشها و راهکارها برای ایران. فصلنامة مطالعات ملی، 25(100)، 29ـ54.
عالم، ریحانه و بدیعی، مرجان (1399) آسیبشناسی سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با نگاهی بر جایگاه هویت ملی در سیاستگذاری فرهنگی. فصلنامة دولتپژوهی ایران معاصر، 6(4)، 11ـ39.
عباسی ترکی، حجت؛ کاظمی راشد، منیره؛ امام خوئی، محمدتقی و دری، منیژه (1399) بررسی نقش دولت مدرن بر قومگرایی در ایران. فصلنامة مطالعات تاریخ اسلام. ۱۲(۴۴)، ۱۰۷ـ۱۲۰.
عبدی، عطاالله؛ ربانی، محمدرضا و خلیلی، رضا (۱۳۹۹). روندشناسی تحولات قومی در منطقة آذربایجان؛ تلاش برای ورود به عرصة سیاسی. فصلنامة مطالعات ملی، 21(۱)، ۱۳۷ـ۱۶۱.
عطایی، فرهاد (۱۳۷۸). نگرشی جدید در سیاست منطقهای ترکیه. فصلنامة مطالعات خاورمیانه، ۶(۳)، ۱۱۲ـ۱۱۶.
قربانی، مهدی (1396) وحدتگرایی و کثرتگرایی در فلسفة سیاسی متعالیه. فصلنامة معرفت سیاسی، 9(2)، 29ـ48.
قزلسفلی، محمدتقی و نوریان دهکردی، نگین (۱۳۹۷). اندیشة دولتگرایی و ضددولتگرایی در عصر مشروطه؛ بازخوانی سه اندیشه. پژوهشنامة علوم سیاسی، 13(3)، 73ـ102.
کاتوزیان، محمدعلی (۱۳۷۹). اقتصاد سیاسی ایران. ترجمة محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی. تهران: مرکز.
کاظمزاده، حسین (۱۹۲۳م الف). آذربایجان (تدقیقات تاریخی). ایرانشهر، 2(۲)، ۹۵ـ۱۰۲.
کاظمزاده، حسین (۱۹۲۳م ب). نوروز جمشیدی. ایرانشهر، 1(۱۰)، ۲۴۹ـ۲۷۳.
کاظمی، احمد (۱۳۸۵). پانترکیسم و پانآذریسم؛ مبانی، اهداف و نتایج. تهران: مؤسسة فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران.
کدخدازاده، رضا و عزیزی، حمیدرضا (۱۳۹۹). تأثیر سیاستهای پانترکیستی در روابط جمهوری آذربایجان با ایران. فصلنامة سیاست جهانی، 9(2)، ۱۱۷ـ۱۴۶.
کسروی، احمد (۱۳۷۶). قیام شیخمحمد خیابانی. تهران: مرکز.
کولایی، الهه و نظامی، مریم (۱۳۹۸). پانترکیسم: برساختن هویت و شکلگیری جمهوری آذربایجان ۱۸۹۰ تا ۱۹۲۰. مطالعات اوراسیای مرکزی، ۱۲(۲)، ۴۵۹ـ۴۷۸.
کهنهپوشی، سیدمصلح؛ مهرآیین، مصطفی؛ کاشانی، مجید؛ نوابخش، مهرداد و قدیمی، بهرام (1400) بررسی گفتمان ملیگرایی در جریان نوسازی نظام آموزشی ایران در دورة پهلوی اول. مجلة مطالعات اجتماعی ایران، 15(2)، 50ـ71.
گرکه، اولریش (۱۳۷۷). پیش بهسوی شرق: ایران در سیاست شرقی آلمان در جنگ جهانی اول. ترجمة پرویز صدری. تهران: نگاه.
گلمحمدی، احمد (۱۳۸۳). جهانی شدن فرهنگ و هویت. تهران: نشر نی.
لاندو، جیکوب (۱۳۹۶). پانترکیسم؛ یک قرن در تکاپوی الحاقگری. ترجمة حمید احمدی. تهران: نشر نی.
محسنی حقیقی، محمدرضا (۱۳۸۹). پانترکیسم ایران و آذربایجان. تهران: نشر سمرقند.
محمدی ایروانلو، علی؛ شاکری خوئی، احسان و ظهیری، صمد (۱۳۹۸). جهانی شدن و مسئلة قومیتها در ایران (دورة جمهوری اسلامی ایران). تحقیقات سیاسی و بینالمللی، ۱۱(22)، 40ـ39.
محمدی، منظر و سیداحمدی زاویه، سیدسعید (۱۳۹۶). لباس متحدالشکل: بازنمایی قدرت و مدرنیته (دوران پهلوی اول). فصلنامة تاریخ ایران، 10(3)، ۸۸ـ۹۲.
محمدی، منوچهر؛ رضوانی، محسن و مبلغ، حفیظالله (1399). ساختار سیاسی مردمسالاری دینی در جوامع چندفرهنگی. معرفت سیاسی، 12(1)، 65ـ83.
محمودی رجا، سیدزکریا (۱۴۰۰). مطالعة رفتار سیاسی گروههای قومی ـ مذهبی در انتخابات ریاست جمهوری ایران؛ مطالعة موردی: اقوام بلوچ و ترکمن، رسالة دکتری علوم سیاسی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
محمودی رجا، سیدزکریا (۱۴۰۳). رویکرد مقاومتمحور در حکمرانی جمهوری اسلامی: بررسی بسترها و دلایل سیاستهای هستهای دولتهای نهم و دهم. فصلنامة معرفت، 16(1)، ۶۱ـ۸۲.
محمودی رجا، سیدزکریا و صالحیپور، محمدرضا (۱۴۰۴). گردشگری و معمای هویت: حکمرانی چندسطحی و تعادل بین تعلقات ملی و قومی در ایران. فصلنامة دولتپژوهی ایران معاصر (در انتظار چاپ).
مرادعلیبیگی، عبدالله (1392). پانترکیسم و وحدت ملی ایران، گیلان: انتشارات سمرقند.
مرادعلیبیگی، عبدالله (1403). ترکیه و پانترکیسم ابزار نفوذ امپریالیسم غرب و ناتو و اسراییل به قفقاز و آسیای مرکزی. نشریة خواندنی، 22(29)، 25ـ45.
مقصودی، مجتبی (۱۳۸۰). تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران. تهران: روزنه.
نظری، علیاشرف (1386) ناسیونالیسم و هویت ایرانی؛ مطالعة موردی: دورة پهلوی اول. پژوهش حقوق عمومی، 9(22)، 141ـ173.
Mahmoudiraja, Seyyedzakarya, Kamranini, Mohammad Nima, Momeni, Zahra. (2026) A Comparative Analysis of the Reaction of Iranian Nationalist and Islamic Movements to Pan-turkism, from the Constitutional Revolution to the End of the First Pahlavi Dynasty. Ma`rifat-e Siasi, 18(1), 89-113 https://doi.org/10.22034/siyasi.2025.5002562.
Seyyedzakarya Mahmoudiraja; Mohammad Nima Kamranini; Zahra Momeni."A Comparative Analysis of the Reaction of Iranian Nationalist and Islamic Movements to Pan-turkism, from the Constitutional Revolution to the End of the First Pahlavi Dynasty". Ma`rifat-e Siasi, 18, 1, 2026, 89-113
Mahmoudiraja, S, Kamranini, M, Momeni, Z.(2026) 'A Comparative Analysis of the Reaction of Iranian Nationalist and Islamic Movements to Pan-turkism, from the Constitutional Revolution to the End of the First Pahlavi Dynasty', Ma`rifat-e Siasi, 18(1), pp. 89-113
Mahmoudiraja, S, Kamranini, M, Momeni, Z. A Comparative Analysis of the Reaction of Iranian Nationalist and Islamic Movements to Pan-turkism, from the Constitutional Revolution to the End of the First Pahlavi Dynasty. Ma`rifat-e Siasi, 2026; 18(1): 89-113