The phenomenon of Takfir of Shi'ism in some contemporary Deobandi works is considered one of the important sectarian challenges in the Islamic world. The main issue of this research is to explain why and how the Deobandi discourse transitioned from a cautious approach in excommunicating the people of the Qiblah to issuing takfiri rulings against the Shiites. Using a descriptive-analytical method and relying on the content analysis of original Deobandi sources, including the works of the founders of this school, and the writings and fatwas of later radicals, this research was conducted. The findings have shown that the early Deoband scholars adhered to the principle of "caution in declaring the people of the Qiblah as infidels" and did not consider Shia to be outside of Islam. On the contrary, in recent works, the Takfiri discourse has been strengthened in parallel with contemporary political developments, such as the rise of Shia power in the Safavid era, the political reinterpretation of the fall of the Abbasid Caliphate, and especially the geopolitical consequences of the victory of the Islamic Revolution in Iran. The results of the research have shown that at this stage, "takfir" has acquired a political-identity function and has become a tool for curbing Shiite political influence, weakening the discourse of Islamic unity, and eliminating competitors in the power structure, especially in Pakistan.
Title :واکاوی زمینههای سیاسی تکفیر شیعه در برخی ازآثار دیوبندیه
Abstract:
پدیدۀ تکفیر شیعه در برخی آثار دیوبندیة معاصر، از جمله چالشهای مهم فرقهای در جهان اسلام بهشمار میآید. مسئلۀ اصلی این پژوهش تبیین چرایی و چگونگی گذار گفتمان دیوبندیه از رویکرد احتیاطآمیز در تکفیر اهل قبله به صدور احکام تکفیری علیه شیعه است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به تحلیل محتوای منابع اصیل دیوبندیه، شامل آثار بنیانگذاران این مکتب، نوشتهها و فتاوای متأخران رادیکال، انجام شده است. یافتهها نشان داده است که متقدمان دیوبند به اصل «احتیاط در تکفیر اهل قبله» پایبند بودند و شیعه را خارج از اسلام نمیدانستند. در مقابل، در آثار متأخر، همزمان با تحولات سیاسی معاصر، نظیر قدرتیابی شیعه در عصر صفوی، بازخوانی سیاسی سقوط خلافت عباسی و بهویژه پیامدهای ژئوپلیتیک پیروزی انقلاب اسلامی ایران، گفتمان تکفیری تقویت شده است. نتایج پژوهش نشان داده است که در این مرحله، «تکفیر» کارکردی سیاسی ـ هویتی یافته و به ابزاری برای مهار نفوذ سیاسی شیعه، تضعیف گفتمان وحدت اسلامی و حذف رقیب در ساختار قدرت، بهویژه در پاکستان، تبدیل شده است.
آقاصالحی، علی؛ مؤمنی، خسرو؛ جعفری، مجتبی و صابریان، علیرضا (۱۴۰۰). تبیین و نقد مبانی فقهی اندیشة تکفیر و نقد آن. مجلة مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 13(۲۴)، ۱۹۹ـ۲۲۰.
ابناثیر، عزالدین (۱۳۸۵). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابنخلدون، عبدالرحمنبنمحمد (1408ق). تاریخ ابنخلدون. بیروت: دار الفکر.
ابنطقطقی، محمدبنعلی (بیتا). الفخری فی الآداب السلطانیة والدول الاسلامیة. بیروت: دار القلم العربی.
ابنفوطی، عبدالرزاق (۲۰۰۳م). الحوادث الجامعة و التجارب فی المائة السابعة. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابنکثیر، اسماعیلبنعمر (۱۴۰۷ق). البدایة و النهایة. بیروت: دار الفکر.
ابنمنظور، محمدبنمکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابننجیم، زینالدینبنابراهیم (1418ق). البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیجا: دار الکتاب الإسلامی.
ابواسامه، طالبالرحمن (۱۴۱۵ق). الدیوبندیه، تعریفها و عقائدها. پاکستان: دار الکتاب والسنة.
ابوالفداء، اسماعیلبنعلی (بیتا). المختصر فی أخبار البشر. قاهره: دار المعارف.
احمد ندیم، خورشید (بیتا). اسلام اور پاکستان. پاکستان: ادارۀ علم و تحقیق.
اشعری، علیبناسماعیل (۱۴۰۰ق). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. آلمان: فرانس شتاینر.
الگار، حامد (۱۳۷۵). نیروهای مذهبی در ایران قرن بیستم. ترجمة عباس مخبر. تهران: طرح نو.
تهانوی، محمد اسعد (بیتا). مولانا محمد قاسم نانوتوی کی علمی و تحقیقی کا مطالعه. کراچی: شعبه القرآن والسنة.
جعفریان، رسول (۱۳۷۹). صفویه در عرصۀ دین، فرهنگ و سیاست. قم: پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه.
جعفریان، رسول (۱۳۸۸). تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دورۀ صفوی. تهران: نشر علم.
جلالی، بیبیعفت؛ اسدبیگی، اردشیر و شریعتپناهی، سیدماهیار (۱۳۹۸). بررسی روشهای تساهل و تسامح مذهبی میان عضدالدولة دیلمی و شیخ بهایی با موضوعیت اهل سنت. مجلة فقه و تاریخ تمدن، 16(۴)، ۳۴ـ۴۴.
جمعی از پژوهشگران (۱۴۲۶ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت؟عهم؟. قم: مؤسسة دایرةالمعارف فقه اسلامی.
جوانپور هروی، عزیز و محقق، حمید (۱۳۹۹). عوامل مؤثر بر پیدایش و گرایش به بنیادگرایی. مطالعات بنیادین، 2(۳)، ۱۶۹ـ۱۹۸.
سهارنپوری، خلیل احمد (۱۳۴۶ق). عقائد علماء أهل السنة الدیوبندیة (المهنّد علی المفنّد). تحقیق: السید طالب الرحمن. بیروت: جامعة الإمام محمدبنسعود الاسلامیه.
شاملو، ولیقلیبنداودقلی (۱۳۷۱). قصص الخاقانی. تصحیح: سیدحسن ساداتناصری. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
شجاعی، هادی؛ محمدی، منوچهر و نوروزی، محمدجواد (۱۳۹۳). تأثیر انقلاب اسلامی ایران در برجسته شدن موضوع قدرت نرم در روابط بینالملل. معرفت سیاسی، ۲۳(۲۰۰)، ۲۵ـ۳۶.
عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن (۱۴۱۹ق). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیه. قاهره: دار الفضیله.
عزیز احمد (بیتا). تاریخ تفکر اسلامی در هند. ترجمة نقی لطفی و محمدجعفر یاحقی. تهران: کیهان.
فاروقی لکهنوی، محمد عبدالشکور (۱۹۸۵م). شیعه اور قرآن (تنبیه الحائرین). دهلی: شیروانی آفیست.
فاروقی لکهنوی، محمد عبدالشکور (بیتا). بطلان مذهب شیعه. با مقدمۀ ضیاءالرحمن فاروقی. کراچی: اشاعت المعارف.
فاروقی، ضیاءالرحمن (بیتا الف). سپاه صحابه افسران حکومت کی نام. پاکستان: سپاه صحابه.
فاروقی، ضیاءالرحمن (بیتا ب). تاریخی دستاویز. پاکستان: شعبه اشاعت و نشر سپاه صحابه.
قاسمی، حبیبالرحمن (بیتا). خمینیت عصر حاضر کا عظیم فتنه. کراچی: بیت التوحید.
قاسمی، محمدعلی (۱۳۸۲). اقلیتها در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات راهبردی، 6(۴)، ۸۵۳ـ۸۷۵.
کفاش، محمد؛ باباحسینی، رامین و ارجینی، حسین (۱۴۰۳). نگرش توحیدی در سیاست خارجی از دیدگاه مقام معظم رهبری. معرفت سیاسی، 16(۱)، ۷ـ۲۶.
کلان فریبایی، محمدرضا و شیرودی، مرتضی (۱۳۹۶). گفتمان سیاسی شیعه؛ جهانی شدن و بازتولید سلفیگری معاصر. شیعهشناسی، 15(۵۸)، ۷ـ۳۶.
کشمیری، محمد أنور شاه (1424ق). إکفار الملحدین فی ضروریات الدین. بیجا: مجلس علمی.
گنگوهی، رشید احمد (بیتا). فتاوی رشیدیه. کراچی: دار الاشاعه.
محمد طیب (۱۴۳۰ق). علماء دیوبند عقیدة و منهجاً. دیوبند: جامعة الاسلامیة دار العلوم.
محمد طیب (بیتا). تاریخ دار العلوم دیوبند. کراچی: دار الاشاعت.
مدنی، حسین احمد (۲۰۰۴م). شهاب الثاقب علی المسترق الکاذب. لاهور: دار الکتاب.
Bamere, Anvar, Bameri, Abdolvahed, Farmanian, Mahdi. (2026) An Analysis of the Political Contexts of the Takfir of Shi'ism in Some Deobandi Works. Ma`rifat-e Siasi, 18(1), 115-132 https://doi.org/10.22034/siyasi.2026.5002905.
Anvar Bamere; Abdolvahed Bameri; Mahdi Farmanian."An Analysis of the Political Contexts of the Takfir of Shi'ism in Some Deobandi Works". Ma`rifat-e Siasi, 18, 1, 2026, 115-132
Bamere, A, Bameri, A, Farmanian, M.(2026) 'An Analysis of the Political Contexts of the Takfir of Shi'ism in Some Deobandi Works', Ma`rifat-e Siasi, 18(1), pp. 115-132
Bamere, A, Bameri, A, Farmanian, M. An Analysis of the Political Contexts of the Takfir of Shi'ism in Some Deobandi Works. Ma`rifat-e Siasi, 2026; 18(1): 115-132